San’atda xotira, an’ana va zamonaviylik: XI Toshkent xalqaro biennalesi g‘oliblari ijodiga nazar
Toshkentda 2026-yil 12–16-oktabr kunlari “Voqealar gorizonti” mavzusi ostida XI Toshkent xalqaro zamonaviy san’at biennalesi bo‘lib o‘tdi. Besh kun davom etgan ushbu yirik madaniy tadbir turli mamlakatlardan kelgan ijodkorlar, san’atshunoslar va san’at ixlosmandlarini bir maydonga jamladi. Biennale zamonaviy san’atning dolzarb masalalarini muhokama qilish, turli badiiy qarashlarni qiyoslash hamda milliy san’at tajribalarini xalqaro kontekstda namoyon etish uchun muhim imkoniyat yaratdi.
Bu yilgi biennalening diqqatga sazovor jihatlaridan biri — unda taqdim etilgan asarlarning mavzu va ifoda vositalari rang-barangligidir. Ekologik muammolar, tarixiy xotira, milliy o‘zlik, an’anaviy hunarmandchilik, shaxsiy kechinmalar va zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘liq izlanishlar ko‘rgazma mazmunini boyitdi. Hakamlar hay’ati tomonidan e’tirof etilgan to‘rtta loyiha ham aynan shu xilma-xillikni yaqqol namoyon qiladi.
Biennale Gran-prisi O‘zbekiston vakili Marina Borodinaga, birinchi o‘rin Rossiyaning Saxa Respublikasidan ishtirok etgan Scole ijodiy jamoasiga, ikkinchi o‘rin o‘zbekistonlik rassom Nuriddin Rasulovga, uchinchi o‘rin esa hindistonlik Priti Samyuktaga nasib etdi. G‘oliblar ijodini birlashtirib turadigan umumiy jihat — materialga oddiy texnik vosita sifatida emas, balki mazmun, xotira va badiiy fikrni ifodalovchi faol unsur sifatida yondashilganidir.
Marina Borodina: tabiat, makon va inson xotirasi
Marina Borodina taqdim etgan installyatsiyalarda metall to‘r, aks ettiruvchi yuzalar, yorug‘lik va videoproyeksiya o‘zaro uyg‘unlashadi. Bunday vositalar tomoshabinni tayyor tasvirni kuzatish bilangina cheklamaydi: u asar ichidagi makon, yorug‘lik va harakat munosabatlarini jismonan his etishga undaydi. Metallning sovuq va shaffof ko‘rinishi, akslar hamda videotasvirlar orqali tabiatning beqarorligi, inson va atrof-muhit o‘rtasidagi murakkab munosabatlar badiiy talqinga ega bo‘ladi.
Borodina asarlarida tabiiy muhit va shahar makoni bilan bog‘liq xotira qatlamlari seziladi. Installyatsiyaning o‘zgaruvchan vizual tuzilishi tomoshabinga voqelikni yagona va barqaror manzara sifatida emas, balki turli tajribalar, xotiralar va talqinlar kesishadigan jarayon sifatida ko‘rish imkonini beradi. Bu yondashuv zamonaviy san’atda ekologik mavzuning faqat tasviriy bayon bilan cheklanmay, makon va tomoshabin tajribasi orqali ochilayotganini ko‘rsatadi.
Scole: milliy me’moriy xotiraning zamonaviy talqini
Birinchi o‘rin sohibi Scole jamoasining “The Centennial Nest” (“Asriy uya”) loyihasi an’anaviy me’moriy shakllar va zamonaviy installyatsiya imkoniyatlari o‘rtasidagi muloqotga asoslanadi. Yog‘och konstruksiya, naqshli kesimlar, takrorlanuvchi geometrik shakllar hamda yorug‘lik va soya o‘yinlari tomoshabinni asar ichidagi fazoni o‘rganishga chorlaydi.
Loyihada Saxa xalqining an’anaviy turar joyi — urasa shakli bilan bog‘liq badiiy xotira zamonaviy fazoviy kompozitsiya orqali qayta talqin etiladi. Bu yerda milliy meros muzey eksponati sifatida emas, balki bugungi badiiy tafakkur bilan muloqotga kirishadigan tirik madaniy manba sifatida namoyon bo‘ladi. Tomoshabin konstruksiya atrofida va uning ichida harakatlangan sari naqsh, yorug‘lik va fazo o‘rtasidagi munosabatni turlicha idrok etadi. Natijada an’anaviy shakl yangi badiiy tajriba uchun asosga aylanadi.
Nuriddin Rasulov: “Sahro kemalari” va Orolbo‘yi xotirasi
Ikkinchi o‘rin sohibi Nuriddin Rasulovning “Sahro kemalari” loyihasi Orol dengizi fojiasi, ekologik yo‘qotish va milliy yog‘och o‘ymakorligi an’analarini yagona badiiy obrazda birlashtiradi. Kema shaklida ishlangan yog‘och konstruksiya hamda unga hamohang rangtasvir asarlari suv bilan bog‘liq tarixiy xotirani bugungi ekologik muammo bilan tutashtiradi.
Kema obrazi bu loyihada oddiy transport vositasi tasviri emas. U bir paytlar suv bilan to‘la bo‘lgan makon, baliqchilik va mahalliy turmush tarzi, shuningdek, yo‘qotilgan tabiiy muhit xotirasini ifodalovchi ramz sifatida talqin qilinadi. Yog‘och o‘ymakorligidagi naqshlar esa milliy amaliy san’at tajribasini zamonaviy installyatsiya tiliga olib kiradi. Shu tariqa asarda ekologik muammo milliy badiiy meros bilan bog‘langan holda ko‘rsatiladi.
Rasulovning loyihasi san’atning ijtimoiy mas’uliyatiga ham e’tibor qaratadi. U tomoshabinni Orolbo‘yi ekologik inqirozini uzoqdagi statistik muammo sifatida emas, balki madaniy xotira, inson taqdiri va hududiy o‘zlik bilan chambarchas bog‘liq hodisa sifatida anglashga undaydi.
Priti Samyukta: mato qatlamlarida mujassam xotiralar
Uchinchi o‘rin sohibasi Priti Samyukta “Stitching Memories” (“Xotiralarni tikish”) nomli turkumida mato, tikuv va shaxsiy xotira o‘rtasidagi munosabatni tadqiq etadi. Rassomning izohiga ko‘ra, uning ijodiy izlanishlariga AQShning Alabama shtatidagi Tuscaloosa shahrida Fulbright-Nehru postdoktorlik dasturi doirasida olib borgan Gee’s Bend ko‘rpachalari ustidagi tadqiqotlari ta’sir ko‘rsatgan. Shundan so‘ng u yaqinlari va do‘stlari bergan, avval kiyim sifatida ishlatilgan mato bo‘laklarini o‘z badiiy kompozitsiyalariga kiritishni boshlagan.
Har bir mato bo‘lagi avvalgi egasining hayoti, kundalik tajribasi va muayyan xotiralarini o‘zida saqlaydi. Rassom ularni qo‘lda tikib, alohida bo‘laklardan yaxlit vizual hikoya yaratadi. Qo‘l tikuvining notekisligi, iplarning tugunlari va choklarning tabiiy izlari asarning kamchiligi emas, aksincha, uning mazmuniy va estetik tarkibiy qismidir. Priti Samyukta mashina tikuviga qaraganda qo‘l mehnatini afzal ko‘rishini, spontan va oldindan qat’iy hisoblanmagan choklar asarga o‘ziga xos jonlilik berishini ta’kidlaydi.
Rassom an’anaviy kantha tikuv usulidan ham foydalanadi. Biroq u ko‘rpaning odatiy ko‘p qatlamli tuzilishini o‘zgartirib, mato hikoyasini asos bilan birlashtiruvchi soddaroq konstruksiyani qo‘llaydi. Asarning orqa tomoni ham yashirilmaydi: tugunlar, rangli iplar va chigal choklar mustaqil vizual qatlamga aylanadi. Shu tariqa xotira faqat tayyor tasvirda emas, balki uni yaratish jarayonining o‘zida ham namoyon bo‘ladi.
To‘rtta loyiha — xotiraning to‘rt xil ifodasi
G‘oliblar asarlarini qiyosiy ko‘rib chiqish zamonaviy san’atda xotira tushunchasi turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Marina Borodina ijodida tabiat va makon bilan bog‘liq xotira, Scole loyihasida jamoaviy-madaniy meros, Nuriddin Rasulov asarida ekologik va milliy tarix, Priti Samyukta ijodida esa shaxsiy-biografik xotira markazga chiqadi.
Ularning badiiy tillari ham bir-biridan farq qiladi: metall, yorug‘lik va videotasvir; yog‘och konstruksiya va naqsh; o‘ymakorlik va rangtasvir; mato va qo‘l tikuvlari. Biroq barcha loyihalarda material o‘zining dastlabki vazifasidan kengroq ma’no kasb etadi. U tarix, tajriba, yo‘qotish, mansublik va xotirani ifodalovchi badiiy vositaga aylanadi.
XI Toshkent xalqaro zamonaviy san’at biennalesining ahamiyati ham shundaki, u turli madaniy tajribalarni yagona mezon asosida birxillashtirmasdan, ularning o‘ziga xosligini namoyish etish imkonini beradi. Biennale doirasida taqdim etilgan loyihalar zamonaviy san’atning faqat yangi shakl va texnologiyalar izlashdan iborat emasligini, balki tarixiy xotira, milliy an’ana, ekologik mas’uliyat va insoniy tajribani qayta anglash maydoni ekanini ko‘rsatdi.
Bugungi badiiy jarayonda an’ana va zamonaviylik bir-biriga zid tushunchalar emas. Aksincha, ular o‘zaro muloqotga kirishganda yangi ifoda shakllari yuzaga keladi. Biennale g‘oliblari ijodi ana shu jarayonning turli ko‘rinishlarini namoyon etib, san’atning inson, jamiyat va tabiat bilan munosabatlarini qayta ko‘rib chiqishga chorlaydi.
Davronbek Shukurov,
san’atshunoslik fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD),
O‘zbekiston Badiiy akademiyasi huzuridagi
malakasini oshirish markazi direktori
