Самарқанд заминидаги жумбоқ: Улуғбек расадхонаси қандай топилган?
XV аср дунё илм-фани тарихида Самарқанд заминида Мирзо Улуғбек номи билан боғлиқ беқиёс юксалиш даври сифатида муҳрланган. Унинг раҳнамолигида бунёд этилган расадхона нафақат ўз даврининг энг илғор илмий муассасаси, балки кейинги асрлар олимлари учун ҳам дастуриламал вазифасини ўтаган тенгсиз бир мажмуа эди.
Бироқ, тарихнинг аччиқ тақозоси билан ушбу илм-фан қасри вайрон бўлиб, унинг аниқ жойлашган ўрни юз йиллар давомида тарихчилар ва олимлар учун энг катта жумбоқлардан бирига айланди. Бу жумбоқнинг ечими ХХ аср бошларидаги илмий муҳит, ўша давр олимларининг меҳнати ва тарихий манбаларга асосланган изланишлар самараси ўлароқ топилди. Бу жараён шунчаки бир археологик топилмани эмас, балки илмий тафаккурнинг тарихий хотира устидан қозонган буюк ғалабасини намоён этади.
Улуғбек расадхонасининг тақдири унинг асосчиси фожиали ҳалок бўлганидан сўнг аянчли тус олди. Самарқанддаги сиёсий беқарорлик ва илм-фанга бўлган эътиборнинг сусайиши натижасида расадхона аста-секин харобазорга айланди. Асрлар ўтиши билан унинг ғиштлари аҳоли томонидан ташиб кетилиб, ер билан битта бўлди ва буюк илмий марказнинг аниқ ўрни халқ хотирасидан ҳам ўчиб кетди. ХХ аср бошларига келиб, Туркистон ўлкасида фаолият юритган рус шарқшунослари ва миллий зиёлилар орасида расадхонани топишга бўлган қизиқиш қайтадан авж олди. Унинг жойлашуви ҳақида турли тахминлар ва фаразлар илгари сурилди. Айримлар уни Самарқанднинг қадимий қисмида, бошқалар эса шаҳар ташқарисидаги тепаликларда жойлашган деб ҳисобларди. Аммо бу фаразларнинг ҳеч бирида аниқ илмий асос ва ишончли далиллар мавжуд эмасди.
Бу борадаги туб бурилиш машҳур шарқшунос ва археолог Василий Вяткин номи билан боғлиқдир. У нафақат фидойи олим, балки тарихий манбалар билан ишлаш бўйича ҳам уста эди. Вяткин расадхонанинг жойлашуви ҳақидаги саволга жавобни археологик қазишмалардан эмас, балки қадимий қўлёзмаларни синчковлик билан ўрганишдан излашга қарор қилди. Унинг диққатини Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” асари ва яна бир муҳим тарихий битик – Абу Тоҳирхожа Самарқандийнинг “Самария” асаридаги маълумотлар тортди. Ушбу манбаларда расадхонанинг Кўҳак тепалиги яқинида, Обираҳмат ариғидан ўтган йўлнинг бўйида жойлашганига ишоралар бор эди.
Тарихчи Феруза Шомукарамованинг қайд этишича, Вяткин бу маълумотларни оддий тавсиф сифатида эмас, балки аниқ топографик кўрсатма сифатида қабул қилди. У 1908 йилда шу маълумотларга таяниб, Самарқанд атрофидаги ҳудудни ўрганишни бошлади ва ниҳоят, тарихий тавсифларга мос келадиган жойни аниқлади. Ушбу ҳудудда дастлабки қазишмалар олиб борилганда, ер остидан мураккаб шаклдаги пойдевор ва улкан асбобнинг мармардан ясалган, ер остига кириб кетган улкан ёйи намоён бўлди. Бу Мирзо Улуғбек расадхонасининг асосий кузатув асбоби – улкан квадрант (ёки секстант) қолдиқлари эди.
Кашфиёт бутун дунё илмий жамоатчилигини ҳайратга солди. Вяткиннинг илмий башорати ва манбалар билан ишлашдаги ноёб услуби ўз тасдиғини топди. Бироқ, кашфиётдан кейинги давр ҳам зиддиятли ва мураккаб кечди. Расадхона қолдиқларининг келгуси тақдири борасида қизғин баҳс-мунозаралар бошланди. Бир гуруҳ олимлар уни асл ҳолида сақлаш, яъни консервация қилиш тарафдори бўлса, бошқалари уни қайта тиклаш, яъни реконструкция қилиш ғоясини илгари сурди. Бу баҳслар ўша давр илмий ва маданий муҳитининг ўзига хос инъикоси эди. Айниқса, таниқли олим ва меъмор М.Булатов расадхонани қайта тиклашнинг ашаддий тарафдори сифатида майдонга чиқди. У ўз мақолаларида: “...Самарқанддаги Улуғбек расадхонаси бутун ... Ватанимизнинг фахри, ўзбек халқининг ноёб ижод маҳсули эмасми? У, шубҳасиз, жаҳон аҳамиятига молик ёдгорликдир. Унда нега уни қайта тикламаслик керак?” – дея хитоб қилган эди. Унинг бу чиқишлари жамоатчилик орасида катта акс-садо берди. Натижада, расадхона атрофида музей ташкил этиш ва унинг тарихини кенг оммалаштиришга қарор қилинди.
Василий Вяткиннинг кашфиёти Улуғбек ва унинг илмий мактабини ўрганишда янги саҳифа очди. Бу кашфиёт нафақат йўқолган бир бинонинг топилиши, балки асрлар давомида узилиб қолган тарихий хотирани тиклаш йўлидаги дадил қадам бўлди. Бу воқеа шундан далолат берадики, тарихий манбаларни чуқур илмий ёндашув асосида пухта ўрганиш ҳар қандай мураккаб тарихий жумбоқни ечишга, ўтмишнинг энг ёрқин саҳифаларини қайта кашф этишга имкон беради.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
