Қонунни алгоритм ёзса, жавобгар ким бўлади?
Сунъий интеллект қонун ижодкорлигига тезкорлик ва катта ҳажмдаги ахборотни таҳлил қилиш имконини олиб кирмоқда. Бироқ, конституциявий ваколат, ҳуқуқий баҳо ва якуний қарор учун жавобгарлик технология зиммасига ўтмайди.
Бир вазирликда янги қонун лойиҳаси тайёрланяпти, деб тасаввур қилайлик. Мутахассис сунъий интеллект тизимига вазифа беради. Тизим қисқа вақт ичида юзлаб қонун ҳужжатларини таққослайди, эскирган ҳаволаларни аниқлайди, хорижий тажрибани жамлайди, жамоатчилик муҳокамасидан келган таклифларни мавзулар бўйича гуруҳлайди ва ҳатто модда матни бўйича вариант таклиф қилади. Бугунгача бир неча кун талаб қилган таҳлил иши соатлар ичида тугалланиши мумкин. Бу, шубҳасиз, қонун ижодкорлиги учун катта имконият.
Аммо қонун оддий ахборот матнидан фарқли равишда фуқаро ва давлат ўртасидаги муносабатларни белгилайди. Ундаги битта сўз фуқаронинг ҳуқуқини кенгайтириши ёки чеклаши, тадбиркор зиммасига янги мажбурият юклаши, бола ҳуқуқларига дахл қилиши, шахсга доир маълумотлар ҳимоясига таъсир кўрсатиши ёки давлат органининг ваколатини белгилаши мумкин.
Шу сабабли бугунги асосий савол “сунъий интеллект қонун ёза оладими?” деган савол билан чекланмайди. Асосий масала алгоритм таклиф қилган қоидада хато ёки ҳуқуқий номутаносиблик аниқланса, уни ким текширади, қарорни ким қабул қилади ва унинг оқибати учун ким жавоб беради?
Қонун мазмунини ҳуқуқий танлов белгилайди
Қонун нормасидаги ҳар бир танловнинг ҳуқуқий оқибати бор. “Ҳуқуқига эга” деган ифода билан “амалга оширади” деган ифода ўртасидаги фарқ, “мумкин” ва “шарт” сўзларининг қайси бири қўлланиши бутун ҳуқуқий муносабатнинг мазмунини ўзгартириши мумкин.
Шу боис сунъий интеллект қонун матнини тез шакллантира олгани унинг ҳуқуқий мазмунни мустақил белгилаши мумкинлигини англатмайди. Қонун ижодкорлигидаги ҳар бир мазмуний танлов ортида жамоат манфаати, инсон ҳуқуқлари, давлатнинг молиявий ва ташкилий имкониятлари, ижтимоий оқибатлар ҳамда сиёсий-ҳуқуқий масъулият туради.
Алгоритм вариантларни тез топиши мумкин. Лекин улардан қайси бири жамият учун мақбул, қайси бири мутаносиб ва қайси бири муайян ҳуқуқни чеклаш учун зарур эканини ҳуқуқий мезонлар асосида ҳал қилиш инсоннинг вазифасидир.
Масалан, сунъий интеллект муайян фаолиятга қўшимча тақиқ жорий этишни таклиф қилди, дейлик. Савол шу ерда бошланади: бу таклиф қайси муаммони ҳал қилади? У қайси маълумотларга асосланган? Қайси ҳуқуқларга таъсир қилади? Шу мақсадга эришишнинг енгилроқ ва мутаносиброқ усули борми? Алгоритм маълумотларида айрим ижтимоий гуруҳлар етарлича акс этмаган бўлса-чи?
“Тизим шундай тавсия қилди” деган жавобнинг ўзи ҳуқуқий асос бўла олмайди. Ҳуқуқий қарор унинг мақсади, зарурати, мутаносиблиги ва оқибатлари билан асосланади.
Алгоритм чарчамайди, аммо хатодан холи эмас
Сунъий интеллектнинг энг катта устунлиги — тезлик ва катта ҳажмдаги ахборотни қайта ишлаш қобилияти. У кучини йўқотган ҳужжатга ҳаволани, бир атаманинг турли моддаларда турлича ифодаланишини, берилган ваколатни амалга ошириш тартиби очиқ қолдирилганини ёки икки норма ўртасида эҳтимолий зиддият борлигини тез кўрсатиб бериши мумкин.
У минглаб жамоатчилик таклифларини мавзулар бўйича саралаши, қонун лойиҳасининг турли таҳрирларини таққослаши, ўзбек, қорақалпоқ ва рус тилларидаги матнлар ўртасидаги эҳтимолий мазмуний тафовутларни аниқлаши мумкин. Бундай имконият ҳуқуқшунос ва парламент ходимининг вақтини техник қидирувдан мазмунли ҳуқуқий таҳлилга йўналтиришга хизмат қилади. Бироқ, машинанинг чарчамаслиги унинг адашмаслигини англатмайди.
АҚШ Миллий стандартлар ва технологиялар институти генератив сунъий интеллект тизимларида ҳақиқатга мос келмайдиган маълумотни ишончли оҳангда тақдим этиш ҳолатини “конфабуляция” деб изоҳлайди. Ҳуқуқ соҳасида бу мавжуд бўлмаган қонунни “топиш”, нотўғри моддага ҳавола қилиш, сохта суд қарорини келтириш ёки мавжуд бўлмаган статистик маълумотни ишончли рақам сифатида тақдим этиш кўринишида намоён бўлиши мумкин.
Кундалик ахборот алмашинувидаги бундай хато ноқулайлик туғдириши мумкин. Қонун лойиҳасидаги хато эса бошқа оқибатга олиб келади. Яъни, нотўғри фикр норматив нормага айланиб, кенг доирадаги инсонлар ҳуқуқ ва мажбуриятларига таъсир қилиши мумкин.
Шунинг учун қонун ижодкорлигида сунъий интеллект натижасини “тайёр жавоб” сифатида қабул қилиш катта хато. Тизим манбани кўрсатса ҳам, манбанинг ўзи текширилиши, ҳаволанинг амалдаги таҳрири аниқланиши, келтирилган қоиданинг ҳуқуқий контексти ўрганилиши керак.
Машина тавсия қилади, қарорни инсон қабул қилади
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси Олий Мажлисни олий давлат вакиллик органи сифатида белгилайди ва унга қонун чиқарувчи ҳокимиятни амалга ошириш ваколатини беради. Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқига эга субъектлар ҳам Конституцияда белгилаб қўйилган.
Бу тизимда сунъий интеллект мустақил ҳуқуқ субъекти ёки қонунчилик ташаббуси субъекти сифатида иштирок этмайди. У депутат ўрнига овоз бермайди, қўмита номидан хулоса чиқармайди, қонун лойиҳасини парламентга ўз номидан киритмайди ва қонунни қабул қилиш ёки рад этиш масаласини ҳал қилмайди.
2026 йил 21 январда қабул қилинган ЎРҚ-1115-сон Қонун бу масалада муҳим ҳуқуқий чегарани белгилади. Унда инсон ҳуқуқи ва эркинлигига алоқадор юридик аҳамиятга эга қарорларни қабул қилишда фақат сунъий интеллектдан фойдаланган ҳолда яратилган ахборот ресурслари ва сунъий интеллект технологиялари асосида ишлайдиган ахборот тизимлари хулосаларига таяниш мумкин эмаслиги белгиланди.
Мазкур қоида технологиядан фойдаланишнинг ҳуқуқий чегарасини белгилайди. Яъни, технология иш жараёнига кириши мумкин, ҳуқуқий баҳо ва якуний қарор учун масъулият эса инсон зиммасида қолади.
Жаҳон парламентлари амалиёти: алгоритм — ёрдамчи восита
Жаҳон парламентлари сунъий интеллектдан фойдаланишда, асосан, уни қарор қабул қилиш воситаси сифатида қўллашдан кўра, ахборотни излаш, саралаш, таҳлил қилиш ва қайта ишлаш жараёнларини енгиллаштирувчи технологик восита сифатида фойдаланмоқда.
Бразилия Депутатлар палатасининг Ulysses тизими бунга яққол мисол. Платформа қонун лойиҳаларига фуқаролар томонидан юборилган катта ҳажмдаги шарҳларни машинавий ўрганиш усуллари асосида таҳлил қилади. Айрим қонун лойиҳалари бўйича шарҳлар сони 30 мингтагача етиши мумкин. Тизим уларни мазмунига кўра умумлаштириб, депутатларга жамоатчилик муносабатининг умумий манзарасини кўришга ёрдам беради.
Эстония парламенти пленар ва қўмита мажлисларининг дастлабки стенограммаларини автоматик тайёрлаш учун HANS тизимидан фойдаланади. Бу ерда принцип аниқ. Машинанинг тайёрлаган матни тўғридан-тўғри расмий ҳужжат мақомини олмайди. Пленар мажлис матни муҳаррирлар, қўмита материаллари эса тегишли ходимлар томонидан текширилади ва тузатилади.
Италия Депутатлар палатаси ҳам 2023–2024 йилларда парламент фаолиятида сунъий интеллектдан фойдаланиш имкониятларини ўрганиб, кейинчалик учта ихтисослашган прототип (Norma, MSE ва DepuChat)ни ишлаб чиқди. Norma парламент ва қонунчилик фаолияти ҳақида ахборот излашга, MSE қонунчилик техникаси талаблари асосида тузатишлар тайёрлашга, DepuChat эса фуқароларнинг Палата, унинг органлари ва депутатлар фаолияти ҳақида ахборот олишини енгиллаштиришга йўналтирилган.
Парламентлараро Иттифоқ 2024 йил июль ойида парламентларда сунъий интеллектдан фойдаланиш бўйича 40 дан ортиқ амалий сценарий тўпланганини маълум қилган. Улар орасида маълумотларни таснифлаш, қонун лойиҳалари ва тузатишлар билан ишлаш, стенография, таржима, жамоатчилик таклифларини таҳлил қилиш ва парламент жараёнларини тушунтириш каби вазифалар бор.
Демак, халқаро амалиётда асосий ёндашув аниқ: алгоритм инсоннинг ўрнини эгаллашга қаратилмай, унинг таҳлилий ва касбий фаолиятини чуқурлаштириш ҳамда қарор қабул қилиш жараёнини қўллаб-қувватлашга хизмат қилмоқда.
Тезлик ва ҳисобдорлик ўртасидаги мувозанат
Бирлашган Араб Амирликларида бу масала янада кенг кўламда қаралмоқда. 2025 йил апрель ойида мамлакат Вазирлар Маҳкамаси сунъий интеллектга асосланган интеграциялашган норматив ахборот-таҳлил тизимини ва махсус идорани ташкил этишни маъқуллаган. Режага кўра, тизим федерал ва маҳаллий қонунлар, суд қарорлари, ижро тартиблари ҳамда давлат хизматларига оид маълумотларни ўзаро боғлаб, қонунчиликнинг жамият ва иқтисодиётга таъсирини кузатиш ҳамда янгилаш бўйича таклифлар тайёрлашга хизмат қилиши керак.
Расмий мақсадлардан бири қонунчиликни тадқиқ қилиш, таҳлил қилиш ва қабул қилишга сарфланадиган вақтни 70 фоизгача қисқартиришдан иборат. Бироқ, мазкур кўрсаткич эришилган натижани ифодаламай, мақсадли кўрсаткич сифатида қаралиши лозим. Амалда бундай самарадорликка эришилганини мустақил равишда тасдиқловчи очиқ ва ишончли ўлчовлар ҳозирча етарли даражада шаклланмаган.
Бу тажриба муҳим хулосага олиб келади: самарадорликнинг ўзи етарли мезон бўла олмайди. Алгоритм қанчалик тез ишламасин, уни қўллаш жараёнида ҳуқуқий чегаралар, инсон назорати, аудит ва жавобгарлик механизмлари аниқ белгиланмаган бўлса, тезкорлик хавфларни ҳам жадаллаштириши мумкин.
Стратегиядан парламент амалиётигача
Мамлакатимизда сунъий интеллектни ривожлантириш бўйича вазифалар давлат сиёсати даражасида изчил белгилаб берилмоқда. Президентимизнинг 2025 йил 22 октябрдаги ПФ-189-сон фармонида 2026 йил якунига қадар давлат бошқаруви, ижтимоий соҳа ва иқтисодиёт тармоқларида сунъий интеллект технологияларини кенг жорий қилиш бўйича камида 100 та лойиҳани амалга ошириш вазифаси белгиланган.
Ҳужжатда камида 15 миллиард параметрдан иборат “Ўзбек тили корпуси”ни яратиш ва уни камида бешта очиқ катта тил моделига жорий этиш вазифаси ҳам белгиланган. Мазкур ташаббус тил технологияларини ривожлантириш билан бир қаторда, ҳуқуқий матнларни қайта ишлаш ва таҳлил қилишга мўлжалланган миллий сунъий интеллект тизимлари учун ҳам муҳим технологик пойдевор яратади.
2026 йил январда қабул қилинган ЎРҚ-1115-сон Қонун эса сунъий интеллектни қўллашнинг умумий ҳуқуқий асосларини белгилаб, ахборот ресурслари ва тизимларида ундан фойдаланишга доир қоидаларни мустаҳкамлади, шунингдек, шахсга доир маълумотларга сунъий интеллектдан фойдаланган ҳолда қонунга хилоф ишлов бериш учун жавобгарликни белгилади.
Парламентнинг ўзи ҳам институционал тайёргарликни бошлаган. Қонунчилик палатаси Кенгашининг 2026 йил 13 апрелдаги қарори билан Парламент тадқиқотлари институти тузилмасида Сунъий интеллект технологияларини ривожлантириш лойиҳа офиси фаолияти йўлга қўйилиб, 2026–2029 йилларга мўлжалланган иш режаси тасдиқланган.
Бу жараённинг аҳамияти шундаки, гап фақат янги дастур сотиб олиш ҳақида бормайди. Парламент ваколатларини хатловдан ўтказиш, ҳуқуқий ва институционал талабларни ишлаб чиқиш, тажриба лойиҳаларини амалга ошириш, депутатлар ва ходимларни ўқитиш, ахборот хавфсизлигини таъминлаш ҳамда натижаларни ўлчаш механизмларини белгилаш бир тизимда кўрилмоқда.
Ҳуқуқий тилни тушунмаган машина қонун сифатига кафолат бермайди
Сунъий интеллектнинг ўзбек тилини умумий даражада тушуниши ҳуқуқий матнларни самарали қайта ишлаш ва таҳлил қилиш учун ҳали етарли асос яратмайди.
Қонунчилик тили юридик куч, ҳужжатнинг амал қилиш вақти, махсус терминология, ҳужжатлар иерархияси ва норматив ҳаволаларнинг аниқ тизими билан боғлиқ. Кундалик нутқда яқин маънодек туюладиган “қабул қилиш”, “маъқуллаш”, “тасдиқлаш”, “розилик бериш” ва “ратификация қилиш” каби ифодалар ҳуқуқда турли юридик натижаларни англатади.
Шу сабабли умумий тил корпусига қўшимча равишда миллий ҳуқуқий тил корпусини шакллантириш зарур. Унда Конституция, кодекслар, қонунлар ва уларнинг тарихий таҳрирлари, қонун лойиҳалари, парламент материаллари, расмий экспертиза хулосалари ҳамда тасдиқланган юридик атамалар метамаълумотлар билан бирга жамланиши лозим.
Бундай база бўлмаса, алгоритм кеча амалдан чиққан нормани бугун амалдаги ҳуқуқ сифатида қабул қилиши, эски таҳрирни янги таҳрир билан аралаштириши ёки норматив ҳаволанинг юридик кучини нотўғри баҳолаши мумкин.
Шу нуқтаи назардан парламент учун ўзбек тилидаги ихтисослашган ҳуқуқий тил модели алоҳида стратегик аҳамият касб этади.
Инсон назорати ҳужжат охирида имзо қўйиш билан тугамайди
Сунъий интеллектдан келиб чиқадиган хавф алгоритм хатолари билан чекланмайди. Яна бир муҳим хавф — инсоннинг машина томонидан тақдим этилган натижаларга ортиқча ишониши ва уларни танқидий баҳоламасдан қабул қилиши билан боғлиқ.
Матн равон, жадвал тартибли, рақамлар аниқ ва хулоса ишончли кўрингани учун мутахассис “тизим текширган экан, демак тўғри” деган хулосага осон келиши мумкин. Ана шу ҳолатда сунъий интеллект ёрдамчи воситадан яширин қарор қабул қилувчига айланиб қолади.
Шунинг учун инсон назорати ҳужжат охирига расмий имзо қўйиш билан тугамайди. Мутахассис натижанинг мазмунини англаши, унинг манбасини кўриши, хатони аниқлаши, зарур бўлса алгоритм тавсиясини рад этиши ва қабул қилинган қарорни мустақил равишда асослай олиши лозим.
Бу талаблар амалиётда ҳужжатлаштиришни ҳам тақозо этади. Қонун лойиҳасини тайёрлашда қайси сунъий интеллект тизими қўллангани, унга қандай вазифа берилгани, қайси манбалардан фойдаланилгани, қайси тавсиялар лойиҳага киритилгани ва натижани ким текширгани қайд этилиши мақсадга мувофиқ.
Юқори аҳамиятли қарорларда икки босқичли текширув
Алгоритм таклиф қилган норма инсон ҳуқуқлари, давлат бюджети ёки катта ижтимоий гуруҳлар манфаатига сезиларли таъсир қилса, уни бир мутахассиснинг текшируви билан чеклаш мақсадга мувофиқ эмас.
Бундай ҳолатлар учун “икки калит” тамойилини жорий этиш мумкин.
Биринчи калит — ҳуқуқшунос. У таклифнинг Конституция ва қонунларга мувофиқлигини, юридик оқибатлари аниқ ифодаланганини, инсон ҳуқуқлари асоссиз чекланмаётганини баҳолайди.
Иккинчи калит — соҳавий мутахассис. У таклифнинг амалиётда ишлаши, қанча ресурс талаб қилиши ва турли ижтимоий гуруҳлар ҳаётига қандай таъсир кўрсатишини таҳлил қилади.
Ҳар икки томон тасдиқламаган, юқори аҳамиятга эга алгоритмик натижани расмий қонун лойиҳасига киритишга шошилмаслик керак. Бу ёндашув сунъий интеллектдан масъулиятли фойдаланиш учун зарур.
Алгоритмнинг ҳуқуқий изи сақланиши керак
Кейинчалик қонун лойиҳасининг қайси қисмлари сунъий интеллект ёрдамида тайёрланганини аниқлаш имконини берувчи механизмлар жорий этилиши зарур. Бунинг учун сунъий интеллектдан фойдаланиш ҳолатлари бўйича махсус паспорт юритиш ва электрон алгоритмик изни қайд этиш тизимини йўлга қўйиш мумкин.
Унда тизимнинг номи ва версияси, берилган вазифа, фойдаланилган манбалар, олинган натижа, инсон томонидан киритилган ўзгартишлар ва якуний қарор учун масъул шахс ҳақидаги маълумотлар қайд этилади.
Бу ёндашувнинг амалий аҳамияти катта. Хато аниқланса, қайси тизим ёки модель адашгани, унга қандай маълумот берилгани, қандай натижа олингани ва якуний ҳуқуқий танловни ким амалга оширганини тиклаш имкони пайдо бўлади.
Европа Комиссиясининг ички амалиётида ҳам сунъий интеллект тизимларини рўйхатга олиш, уларни хавф даражасига қараб бошқариш ва натижани масъул ходим томонидан текширишга асосланган ёндашувлар қўлланмоқда. Қонунчилик таклифларининг рақамли аҳамиятини таҳлил қилишга мўлжалланган AI4DRPM воситасида ҳам дастлабки натижа инсон томонидан кўриб чиқилади ва расмийлаштирилади.
Вазифа — тезкорликни эмас, сифатни таъминлаш
Қонун ижодкорлигида сунъий интеллектдан фойдаланиш технологик самарадорликни ошириш билан бир қаторда, ҳуқуқий қарорларнинг сифати ва асосланганлигига қўйиладиган талабларни кучайтиришга хизмат қилиши лозим. Шу нуқтаи назардан, сунъий интеллектни жорий этишнинг асосий мезони қонун лойиҳаларини тайёрлаш жараёнини жадаллаштириш билан бирга, уларнинг ҳуқуқий пухталиги, мантиқий изчиллиги ва инсон томонидан назорат қилиниши даражасини таъминлашдан иборат бўлиши керак.
Бунинг учун ҳар бир алгоритм натижаси расмий ёки ишончли бирламчи манба билан текширилиши шарт. Манбаси аниқланмаган маълумот қонун лойиҳаси ёки ҳуқуқий хулоса учун далил бўла олмайди.
Қонун мазмунига таъсир қиладиган алгоритмик натижа ваколатли шахс томонидан мазмунан текширилиши, уни қабул қилиш ёки рад этиш сабаблари асослантирилиши лозим. Сунъий интеллект муқобил вариантларни таклиф қилиши, қиёсий таҳлил қилиши ва катта ҳажмдаги маълумотни қайта ишлаши мумкин. Якуний ҳуқуқий қарор эса инсоннинг ҳуқуқий тафаккури ва парламентнинг конституциявий ваколати доирасида қабул қилинади.
Шу билан бирга, парламент сунъий интеллектдан фойдаланиш жараёнида ахборот хавфсизлиги ва маълумотларни муҳофаза қилиш масалалари устидан алоҳида назоратни таъминлаши зарур. Эълон қилинмаган қонун лойиҳалари, хизмат доирасидаги ахборотлар ва шахсга доир маълумотларнинг ваколатли экспертизадан ўтмаган ташқи сунъий интеллект хизматларига юкланишига йўл қўйилмаслиги лозим.
Қонун учун жавобгарлик инсон зиммасида
Сунъий интеллект қонун ижодкорлиги учун янги имкониятлар майдонини шакллантирмоқда. У ҳуқуқий ахборотни излаш ва тизимлаштириш жараёнини тезлаштириш, қонун лойиҳаларини қиёсий таҳлил қилиш, эҳтимолий ҳуқуқий зиддиятларни эрта аниқлаш, жамоатчилик таклифларини мазмунан гуруҳлаш, кўп тилли ҳуқуқий матнларни таҳлил қилиш ва экспертларнинг вақт ресурсларидан самарали фойдаланиш имконини беради.
Шу билан бирга, қонун сифати унинг матний жиҳатдан тўғри ва техник нуқтаи назардан пухта тайёрлангани билангина белгиланмайди. Сифатли қонун адолат мезонларига жавоб бериши, мазмунан аниқ ва тушунарли бўлиши, амалиётда қўллаш имкониятига эга бўлиши, инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлаши, шунингдек, жамиятнинг реал эҳтиёжларини адекват ифодалаши лозим. Мазкур мезонларни белгилаш ва уларнинг ўзаро мутаносиблигини таъминлаш инсоннинг ҳуқуқий тафаккури, сиёсий иродаси ва демократик муҳокамаси билан узвий боғлиқ.
Шу нуқтаи назардан, келажак парламенти сунъий интеллект имкониятларини рад этадиган институт сифатида ҳам, алгоритмик натижаларга танқидий ёндашувсиз таянадиган тузилма сифатида ҳам шаклланмаслиги керак. Парламент технологиянинг таҳлилий ва ахборот имкониятларидан кенг фойдаланиши билан бир қаторда, муҳим ҳуқуқий қарорларни қабул қилишда инсон тафаккури, демократик легитимлик, парламент ваколати ва аниқ институционал жавобгарликни сақлаб қолиши зарур.
Қонун лойиҳасини тайёрлаш, таҳлил қилиш ва такомиллаштириш жараёнида сунъий интеллект инсон фаолиятини қўллаб-қувватлаши мумкин. Бироқ қонуннинг мазмуни, унинг жамият учун оқибатлари ва қабул қилиниши учун жавобгарлик инсон зиммасида қолади.
Лазиза НИЁЗОВА,
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Қонунчилик палатаси ҳузуридаги
Парламент тадқиқотлари институти бош илмий ходими.
ЎзА
