Qalam tutgan mulozimlar: O‘rta asrlarda kotiblar qanday faoliyat yuritgan?
XI–XII asrlarda shakllangan devonxona va kotiblik madaniyati davlat boshqaruvi, soliq tizimi va hujjat aylanishini tartibga soluvchi murakkab ma’muriy mexanizm bo‘lgan.
O‘rta asrlar davlatchilik tarixida markaziy va mahalliy boshqaruv tizimining uzluksiz ishlashi devonxona faoliyatiga, xususan, devoni insho va devoni tug‘ro tuzilmalariga tayangan. Saljuqiylar saltanati davrida Nizomulmulk tomonidan mustahkamlangan ma’muriy qoidalar keng hududlarda, shu jumladan Turon shaharlarida yagona rasmiy ish yuritish talablarini joriy etgan. Ushbu davrga oid hujjatchilik tajribasi, devon xodimlarining martabalari va rasmiy yozishmalar tartibi sharqshunos olim V.M.Beylis tomonidan tadqiq etilgan Mas’ud ibn Namdorning yozma merosida batafsil yoritilgan. Mazkur qo‘lyozmalar majmuasi faqat adabiy manba emas, balki amaldorlarning vazifalari, soliq yig‘ish mexanizmlari hamda diplomatik munosabatlarni tartibga soluvchi qoidalar to‘plami sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Davlat devonida xizmat qiluvchi kotiblar nafaqat hujjat matnini tuzish, balki moliyaviy hisob-kitoblar, yer egaligi va xazina kirim-chiqimini aniq qayd etish ko‘nikmasiga ega bo‘lishi shart edi. Tadqiqotchi V.M.Beylis kuzatishlariga ko‘ra, devon amaldorlari orasida mustavfiy, mushrif, omil va amid kabi lavozimlarning vakolat doirasi qat’iy belgilangan. Mustavfiy moliyaviy hisobotlarni tekshirgan bo‘lsa, mushrif xazina va ijro nazoratini olib borgan, omil esa muayyan hududdan soliq yig‘ish uchun mas’ul bo‘lgan. Mas’ud ibn Namdor o‘z bitiklarida mahalliy boshqaruvdagi ana shu xizmat pog‘onalarini, xodimlarning huquqiy maqomini hamda devon boshliqlariga yo‘llangan rasmiy ariza va tavsifnomalarni aniq saqlab qolgan.
Devon amaliyotida “insho” deb atalgan rasmiy yozishmalar uslubi alohida qoliplarga asoslangan. Har bir rasmiy farmon, tayinlov yorlig‘i yoki viloyat hokimlariga yo‘llangan ko‘rsatmada muayyan kirish, asosiy masala va yakuniy qaror bo‘limi mavjud bo‘lgan. Ushbu talablar hujjatlarning soxtalashtirilishiga yo‘l qo‘ymaslik va davlat qarorlarining aniq ijrosini ta’minlash maqsadida ishlab chiqilgan. Mas’ud ibn Namdor qaydlarida ko‘rsatilganidek, Nizomulmulkning o‘g‘illari va boshqa markaziy vazirlar devonida xizmat qilgan kotiblar maktublarni tuzishda mantiqiy izchillik, aniq ma’muriy atamalar va ихчам ifoda usullarini qo‘llagan. Hujjat matnida qo‘llanilgan har bir atama muayyan huquqiy oqibatga ega bo‘lib, yer taqsimoti, suvdan foydalanish yoki shahar bojlarini undirish tartibini belgilagan.
Samarqand, Buxoro va Marv kabi yirik ma’muriy markazlarda faoliyat yuritgan devonxonalarda ham ushbu qoidalarga to‘liq amal qilingan. Sulton Sanjar davrida Marvdagi mustavfiyga yo‘llangan rasmiy xatlar kotiblarning nafaqat davlat hujjatchiligini, balki murakkab bayon san’atini ham puxta egallaganini ko‘rsatadi. Bu esa hujjatlarning muayyan estetik va rasmiy qat’iyat kasb etishini ta’minlagan. Hujjatlar maxsus ishlov berilgan Samarqand qog‘oziga xattotlar tomonidan bitilgan, tegishli devon boshlig‘ining shaxsiy muhri yoki tug‘rosi bilan tasdiqlangach, karvon yo‘llari orqali tezkor choparlar vositasida manzilga yetkazilgan.
Mas’ud ibn Namdor to‘plamida mahalliy boshqaruvdagi nizolar, shahar aholisi bilan munosabatlar va soliq ijarasi masalalari ham aks ettirilgan. Olim V.M.Beylis o‘z tadqiqotida ta’kidlaganidek, kotiblarning yozib qoldirgan ma’lumotlari davlat amaldorlarining kundalik muammolari, xizmat burchi va ma’muriy tartib-intizomga munosabatini tushunishga yordam beradi. Hujjatlarda noqonuniy soliq undirish holatlariga qarshi choralar, aholi shikoyatlarini devonda ko‘rib chiqish tartibi va mansabdorlarning hisobdorligi masalalari ham qayd etilgan.
XI–XII asrlar devon tizimi va hujjatchilik qoidalari keyingi davrlarda ham davlat boshqaruvining muhim poydevori bo‘lib xizmat qildi. Ushbu tarixiy matnlar o‘rta asrlardagi devonxona an’analari, huquqiy me’yorlar va ma’muriy pillapoyaning qanday tashkil etilganini dalillar asosida ko‘rsatib beradi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi,
O‘zA
