Markaziy Osiyo: mintaqaviy hamkorlikning yangi bosqichi
Ta’kidlash joizki, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida olib borilayotgan faol va ochiq tashqi siyosat natijasida Markaziy Osiyoda chinakam ma’nodagi ishonch, yaxshi qo‘shnichilik va strategik sheriklik muhiti shakllandi. Mustaqillikning dastlabki yillarida mintaqamiz asosan iqtisodiy de-integratsiya, bojxona va viza to‘siqlari, sun’iy geosiyosiy raqobat, transchegaraviy suv resurslaridan foydalanishdagi kelishmovchiliklar hamda chegara mojarolari bilan izohlanuvchi o‘ta murakkab va ziddiyatli parchalanish davrini o‘tkazgan edi.
Biroq 2016-yildan e’tiboran, O‘zbekiston tomonidan tashqi siyosatda «birinchi navbatda — yaqin qo‘shnichilik» konstruktiv tamoyilining ilgari surilishi natijasida mintaqa ijtimoiy-siyosiy hamda iqtisodiy taraqqiyotining mutlaqo yangi paradigmasi shakllandi. Bugungi kunda besh qardosh davlat – O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston – yagona siyosiy iroda va birdamlik asosida faol mintaqaviy hamkorlik mexanizmlarini ishga tushirib, global sahnada o‘zini mustaqil va yaxlit geosiyosiy hudud sifatida namoyon eta boshladi.
Mintaqaviy siyosiy muloqotni tizimlashtirish, eng o‘tkir muammolarni bevosita muloqot orqali hal etish maqsadida 2018-yilda boshlangan Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari formati o‘zining mutlaq va hayotiy ahamiyatini to‘liq isbotladi. Bu boradagi eng muhim va evolyutsion burilish nuqtasi 2025-yil 16-noyabr kuni Toshkent shahrida bo‘lib o‘tgan Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining 7-Maslahat uchrashuvi bo‘ldi. Davlatimiz rahbari raisligida yuksak ko‘tarinki ruhda o‘tgan ushbu sammitda mintaqaning kelajak qiyofasini belgilab beruvchi qator muhim hujjatlar qabul qilindi.
Sammitning eng shov-shuvli va tarixiy ahamiyatga molik voqealaridan biri — mintaqaning geosiyosiy va geoiqtisodiy qamrovini kengaytirish maqsadida qardosh Ozarbayjon Respublikasi Maslahat uchrashuvlari formatiga to‘laqonli a’zo (full-fledged member) sifatida rasman qabul qilinishi bo‘ldi. Prezidentimiz o‘zining chuqur tahliliy nutqida ta’kidlaganidek, Ozarbayjon yetakchisi Ilhom Aliyev ishtirokidagi bu qadam Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz mintaqalari o‘rtasida mustahkam transport-kommunikatsiya, logistika va savdo ko‘prigini yaratib, xalqaro maydonda mazkur ikki muhim hududning ovozi yagona va yanada jarangdor bo‘lishiga xizmat qiladi. Endilikda, Kaspiy dengizi ajratib turuvchi emas, aksincha, ikki qardosh hududni yagona iqtisodiy va tranzit zanjiriga (O‘rta koridorga) biriktiruvchi strategik uzukka aylandi.
Buning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Prezidenti mintaqaviy integratsiyaning mutlaqo yangi va tizimli bosqichiga o‘tishni taklif etib, mavjud va asosan yillik yig‘ilishlar bilan cheklanib kelgan Maslahat uchrashuvlari formatini tizimli, doimiy ishlaydigan va xalqaro maqomga ega bo‘lgan institutga aylantirish orqali «Markaziy Osiyo jamoasi» (Community of Central Asia) nomli strategik platformani ta’sis etish tashabbusini ilgari surdi. Mazkur hayotiy taklif mintaqa davlatlari o‘rtasida iqtisodiyot, transchegaraviy xavfsizlik, suvdan foydalanish, ekologiya va madaniyat sohalarida kunlik va uzluksiz muvofiqlashtirishni kafolatlaydigan doimiy Kotibiyat (Secretariat) va xalq diplomatiyasini kuchaytirish maqsadida Oqsoqollar kengashini (Council of Elders) tuzishni nazarda tutadi.
Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikni yillar davomida orqaga tortib kelgan, o‘zaro ishonchsizlik va hattoki insoniy yo‘qotishlarga sabab bo‘lgan eng nozik va xavfli muammo — sobiq ittifoqdan “meros” bo‘lib qolgan davlat chegaralarining to‘liq delimitatsiya va demarkatsiya qilinmaganligi edi. Ayniqsa, aholi o‘ta zich joylashgan Farg‘ona vodiysidagi anklav va eksklav hududlar bilan bog‘liq ziddiyatlar xalqaro hamjamiyatning ham jiddiy xavotiriga sabab bo‘layotgan edi.
Davlatimiz rahbarining kuchli siyosiy irodasi, murosaga va muloqotga tayyorlik prinsipi hamda yuksak diplomatik mahorati tufayli bu kabi chigal masalalar tashqi davlatlarning vositachiligisiz, faqatgina o‘zaro manfaatlarni hurmat qilish asosida to‘liq hal etildi. Buning eng yorqin va tarixiy amaliy tasdig‘i sifatida 2025-yilning 31-mart sanasida Tojikistonning Xo‘jand shahrida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev, Qirg‘izRespublikasi Prezidenti Sadir Japarov va Tojikiston Respublikasi Prezidenti Emomali Rahmon ishtirokidagi uch tomonlama uchrashuv muvaffaqiyatli bo‘lib o‘tdi.
Mazkur uchrashuv natijasida uch davlat chegaralarining tutashuv nuqtasini uzil-kesil aniqlab beruvchi qat’iy davlatlararo shartnoma va deklaratsiya imzolandi. Murakkab nizolarga batamom nuqta qo‘ygan Xo‘jand deklaratsiyasi qariyb 15.5 million aholi istiqomat qiladigan Farg‘ona vodiysida barqarorlikni ta’minladi. Dushanbe va Bishkekda o‘tkazilgan hududiy komissiyalar ishi yakuniga ko‘ra, tomonlar tegishli 100 gektarlik infratuzilmaviy hududlarni o‘zaro rozi holda taqsimlab oldilar. Eng muhimi, bu kelishuv mintaqaning sarmoyaviy jozibadorligini oshirdi hamda yirik transport loyihalarini, xususan Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston (CKU) temir yo‘li loyihasini tezkor va xatarsiz amalga oshirish uchun mustahkam huquqiy va xavfsizlik kafolatini yaratib berdi.
Siyosiy iqlimning bunday keskin iliqlashuvi va chegara to‘siqlarining olinishi mintaqa ichki iqtisodiyoti va savdosida o‘zining bevosita ijobiy aksini topdi. Rasmiy rivojlanish ko‘rsatkichlariga murojaat qilsak, 2016-yilda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro savdo aylanmasi atigi 3 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lsa, davlatimiz rahbari 7-Maslahat uchrashuvida keltirgan aniq statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yil yakunlariga kelib bu ko‘rsatkich salkam 4 barobarga oshib, 10.7 milliard AQSH dollariga yetdi.
Shu bilan birga, barqarorlashgan muhit hisobiga butun Markaziy Osiyo hududiga yo‘naltirilgan umumiy xorijiy investitsiyalar oqimi hajmi bir yilning o‘zida 17 foizga oshdi. O‘zbekiston raisligi davrida mintaqada 20 dan ortiq yirik forumlar, jumladan Mudofaa vazirlarining birinchi yig‘ilishi va Markaziy Osiyo yetakchi ayollari forumi kabi muhim muloqot maydonlari yaratildi. Dunyo okeaniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniyatiga ega bo‘lmagan mintaqamiz juda qisqa fursatda sarmoyadorlar uchun jozibador transchegaraviy bozorga aylandi.
Umuman olganda, O‘zbekiston va uning mintaqadagi qo‘shnilari endilikda globallashuv chaqiriqlariga yakka tartibda emas, balki birlashgan holda, yagona pozitsiya bilan javob qaytarmoqda. Orol dengizi fojiasining ekologik oqibatlarini yumshatish maqsadida suv va energetika resurslaridan oqilona foydalanish bo‘yicha “amaliy harakatlar o‘n yilligi”ning joriy qilinishi ham mintaqa umumiy farovonligi yo‘lidagi olamshumul qadamdir. Markaziy Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy jipslashuvi O‘zbekiston uchun shunchaki diplomatik tanlov emas, balki barqaror taraqqiyot va azaliy qardoshlik rishtalarini abadiy saqlab qolishning yagona kafolatidir.
Abduaziz Xidirov,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi magistranti.
O‘zA
