Жазирамадаги мўъжиза: Марказий Осиёда илк сунъий муз ишлаб чиқариш тарихидан
Марказий Осиёнинг ёзги жазирамаси асрлар давомида инсонларни салқинлик излашга ундаган. Қадимдан ота-боболаримиз чуқур ертўлалар қазишган ва қишнинг қаҳратон совуғида муз парчаларини йиғиб, озиқ-овқатни асраш усулларини қўллаб келишган.
Бироқ, ўн тўққизинчи асрнинг сўнгги чорагида Тошкент шаҳри ҳаётида чинакам янгилик юз берди. Бу воқеа нафақат юртимиз, балки бутун ўлканинг ишлаб чиқариш соҳасида бурилиш ясаган эди. Шаҳарда илк бор сунъий йўл билан муз тайёрлаш йўлга қўйилди.
Тарихий ҳужжатлар муҳим бир ҳақиқатни тасдиқлайди. Марказий Осиёдаги илк сунъий муз заводи бир минг саккиз юз етмишинчи йилда Тошкентда очилган. Таниқли саноатчи Николай Иванов бу мураккаб янгиликни ўлкага олиб киришга жазм этган эди. Ушбу маскан ўз даври учун ўта ноодатий ва ҳайратланарли саноат иншооти ҳисобланган. Ишлаб чиқариш жараёни ўн тўққизинчи асрнинг саксонинчи йилларида бироз жонлангани маълум. Лекин Иванов қурдирган заводнинг ускуналари жуда эски усулда ишлар эди. Ускуналарнинг номукаммаллиги сабабли муз тайёрлаш харажатлари ўта ошиб кетди. Оқибатда маҳсулот нархи қимматлашди ва корхона охир-оқибат ўз ишини тўхтатишга мажбур бўлди. Бу ҳолат ҳар қандай тарихий янгилик пухта тадбир ва юксак билим талаб этишини кўрсатарди.
Орадан анча йиллар ўтиб, бу соҳада чинакам муҳандислик ўзгариши юз берди. Бир минг тўққиз юз тўртинчи йилда муҳандис Пётр Апрелков Тошкентда янги муз заводини қурди. Ушбу бино ўша даврнинг илғор техника талабларига тўлиқ жавоб берар эди. Апрелков бу ишга йигирма минг сўм миқдорида сармоя киритди. Бу ўша замон ўлчовларига кўра катта ва салмоқли маблағ саналар эди. Заводнинг ишлаб чиқариш қуввати йилига етти мингдан ўн беш минг пудгача етиб борган. Бир пуд ўн олти килограммдан ортиқроқ эканлигини ҳисобга олсак, бу мисли кўрилмаган миқдордаги маҳсулот демакдир. Шаҳар аҳолиси учун бундай кўламдаги салқинлик манбаи чинакам қулайлик яратди.
Муҳандис Апрелков маҳсулот савдосини оқилона йўлга қўйди. У бир пуд музни ўттиз тийиндан қирқ тийингача бўлган миқдорда баҳолади. Энг қизиғи шундаки, бу нарх ичига музни харидорнинг уйигача етказиб бериш хизмати ҳам киритилган эди. Бундай хизмат кўрсатиш маданияти Тошкент аҳолиси ўртасида катта эътибор қозонди. Маҳсулотнинг сифати масаласи эса савдода ҳаммасидан устун турарди. Апрелков муз тайёрлашда фақатгина тоза қудуқ сувидан фойдаланган. Тоза ичимлик сувидан музлатилган маҳсулот харидорлар соғлиғи учун хавфсиз эди. Бу тоза неъмат ёзги жазирамада озиқ-овқат сақлашда тенгсиз воситага айланди. Одамлар сифатли маҳсулотни тезда ажрата бошладилар.
Яхши ва муваффақиятли тажриба тезда бошқаларга ҳам ўрнак бўлиши табиийдир. Апрелковнинг ютуқларидан сўнг, шаҳардаги бошқа йирик саноатчилар ҳам бу ишга дадил қўл уришди. Хусусан, Юсуф Давидов ва марҳум Иванов ворисларига қарашли пиво пишириш корхоналарида муз тайёрлаш бошланди. Шунингдек, шаҳар қассобхонаси ҳам гўшт маҳсулотларини бузилишдан асраш учун ўз эҳтиёжлари доирасида ушбу ишга киришди. Қассобхонада ишлаб чиқарилган муз худди Апрелков белгилаган барқарор нархда сотувга чиқарилди. Бироқ, Иванов ворислари бу борада бутунлай бошқача йўл тутишди. Улар ўз маҳсулотларини фақатгина бозорда муз нархи кескин кўтарилган палладагина сотишар эди. Бундай усул уларга кўпроқ даромад келтириш мақсадига хизмат қилган. Лекин бу ҳолат халқ орасида норозиликка сабаб бўлиши табиий эди.
Рақобатчилар кўпайгани билан, маҳсулот сифати ҳар доим ҳам бир хил тақсимланмаган. Агар Апрелков фақатгина тоза қудуқ суви ишлатган бўлса, бошқа ишлаб чиқарувчилар асосан оддий ариқ сувидан фойдаланишган. Бу усул орқали улар харажатларни камайтиришга ва кўпроқ фойда олишга уринишган. Бироқ, ариқ сувидан тайёрланган муз сифат ва поклик жиҳатидан қудуқ сувиникига сира тенг кела олмас эди. Бу фарқ шаҳарликларнинг кундалик маиший ҳаётида жуда очиқ сезилиб турарди. Одамлар қайси маҳсулот тоза, хавфсиз ва сифатли эканлигини яхши англаб етишган эди. Маҳаллий аҳоли ҳамиша тозаликка, саломатликка ва озодаликка катта эътибор қаратиб келган. Бу одат уларнинг кундалик харидларида ҳам яққол намоён бўларди ва сифатсиз маҳсулот ўз харидорини тезда йўқотарди.
Ушбу тарихий манзаралар шунчаки ўтмишнинг оддий хотираси эмас. Бу Тошкент шаҳрининг бундан бир неча юз йиллар олдин ҳам нақадар тез ривожланганини кўрсатувчи ёрқин далилдир. Юртимиз замини ҳамиша илм-фан, янгилик ва ишлаб чиқаришнинг марказий ўчоғи бўлиб келган. Оғир машаққатлар ва янги изланишлар орқали қўлга киритилган ҳар бир ютуқ шаҳарнинг умумий қиёфасини ўзгартирган. Инсонлар ўз даврининг нодир ютуқларидан унумли ва оқилона фойдаланишни билишган.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
