Илм-фан – тараққиёт гарови

Бугунги шиддатли глобаллашув ва тўртинчи саноат инқилоби даврида мамлакатларнинг халқаро майдондаги нуфузи фақатгина табиий ресурслар ёки географик кенглик билан эмас, балки интеллектуал салоҳият ва инновацион ғоялар билан белгиланмоқда. Дунё харитасида ўз ўрнини мустаҳкамлаётган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, тараққиётнинг энг қисқа ва ишончли йўли – бу илм-фанни миллий сиёсат даражасига кўтариш ва унга стратегик сармоя киритишдир.

Яқинда Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университетида вилоятимиздаги олий таълим муассасаларининг етакчи олимлари, профессорлар ва хорижлик мутахассислар иштирокида ўтказилган “Олимлар учрашуви” тадбири доирасида биз жамият тараққиётининг энг муҳим омили – илм-фан, инновация ва интеллектуал салоҳият ҳақида атрофлича фикр алмашдик. Мақсадимиз аниқ: Янги Ўзбекистон тараққиётида илм-фаннинг ўрнини мустаҳкамлаш ва университетларни ҳудудий ривожланишнинг ҳақиқий локомотивига айлантиришдир.
Зеро, Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, Янги Ўзбекистонни барпо этишда энг ишончли таянчимиз илм-фан ва таълимдир. Рақобатбардош давлат – аввало рақобатбардош илм-фанга таянади. Бу фикр шунчаки шиор эмас, балки учинчи Ренессанс пойдеворини қуришнинг фундаментал стратегик асосидир. Чунки ҳар қандай буюк цивилизация замирида аввало олимлар меҳнати, фундаментал тадқиқотлар ва юксак илм ётади.

Жаҳон банки ва Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) маълумотларига кўра, илм-фан ва тадқиқотларга (R&D) киритилган ҳар бир доллар ўрта муддатли истиқболда иқтисодиётга 7 доллардан 20 долларгача қўшимча қиймат бўлиб қайтади. Дунёда тараққий этган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, уларнинг барчаси ривожланишнинг муайян босқичида илм-фанни миллий устуворлик даражасига кўтарган.

Масалан, Япония тажрибаси биз учун классик мисол бўла олади: иккинчи жаҳон урушида вайрон бўлган бу мамлакат қисқа вақтда илм-фан ва технологияга таяниб дунёнинг етакчи иқтисодий қудратига айланди. Япония ҳукумати университетлар, тадқиқот марказлари ва саноат ўртасида мукаммал ҳамкорлик тизимини яратиб, “Технополис” дастури орқали юқори технологияли шаҳарчалар барпо этди.

Жанубий Корея феномени эса “камбағалликдан юксакликка” тамойилининг ифодаси бўлди. Бугунги технологик гигантлар ватани бўлган бу мамлакат илмга сармоя киритиш орқали саноқли йилларда дунёнинг энг инновацион давлатига айланди. Бугунги кунда Корея ЯИМнинг қарийб 4,8 фоизини илм-фанга йўналтиради. Бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан бири бўлиб, Samsung ёки Hyundai каби глобал брендларнинг муваффақияти айнан мана шу изчил илмий сиёсат натижаси бўлди.

Германияда эса илмий мактаблар анъанаси жуда кучли. Университетлар ҳузуридаги тадқиқот институтлари саноат билан бевосита боғланган бўлиб, “Дуал таълим” ва амалий тадқиқотларнинг кучи туфайли ушбу мамлакат машинасозлик, кимё ва муҳандислик соҳаларида дунёда етакчи ўринда турибди. Фраунгофер ва Макс Планк институтлари каби тузилмалар фундаментал илмни саноатга трансфер қилиш бўйича тенгсизлиги билан машҳур.

Дунёдаги энг кучли университетлар ва инновацион марказлар АҚШда жойлашган. Massachusetts Institute of Technology (MIT) ёки Stanford University нафақат таълим муассасаси, балки глобал инновациялар генератори ҳисобланади. Бу университетлар атрофида бутун бошли технология водийлари – стартаплар ва илмий компаниялар тизими шаклланган бўлиб, улар дунё рақамли иқтисодиётининг юрагига айланган.
Учрашувда биз Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университетида жорий йилда PhD илмий даражасини олган 30 нафар ёш олимимизни таништирар эканмиз, уларга ҳақиқий олим билан мулоқот – бу илмий китоблардан ҳам кучли илҳом манбаи эканини алоҳида таъкидладик. Илм-фаннинг ривожи фақат алоҳида шахсларнинг муваффақияти эмас, балки тизимли илмий мактаблар фаолиятига боғлиқдир. Илмий мактаб бу муайян методология, мустаҳкам маънавий-интеллектуал анъаналар, иқтидорли шогирдлар авлоди ва янги ғояларнинг доимий генерацияси демакдир. 

Буюк мутафаккир бобомиз Абу Райҳон Беруний “Илм – инсонни юксалтирувчи энг буюк кучдир,” деб таъкидлаган бўлса, Алишер Навоий ҳазратлари “Олим бўл, жаҳон сенга муҳтож бўлади,” дея илм аҳлининг жамиятдаги ўрнини юксак баҳолаган. Дунёдаги етакчи университетларнинг барчаси кучли илмий мактаблар асосида шакллангани буюк аждодларимизнинг бу фикрлари ҳозир ҳам ўз қадр-қимматини йўқотмаганини кўрсатмоқда. Масалан, University of Cambridge фундаментал фанлар мактаби, University of Oxford эса гуманитар ва табиий фанлар маркази сифатида дунёга танилган. Швейцариянинг ETH Zurich институти эса муҳандислик ва технологиялар бўйича сайёрамиз лидери ҳисобланади.

Биз ёш тадқиқотчиларимизга шуни қатъий уқтиряпмизки, замонавий илм-фаннинг калити бу хорижий тилларни мукаммал эгаллашдир. Чет тилларини билмасдан жаҳон илм-фанига интеграциялашиш, халқаро лабораториялар билан ҳамкорлик қилиш имконсиз. Зеро, энг йирик илмий кашфиётлар, масалан, NASA ва European Space Agency (ESA) нинг космик тадқиқотлари ёки CERN лойиҳаси каби бугунги кунда трансчегаравий халқаро коллаборациялар доирасида амалга оширилмоқда. Шу маънода мақсадимиз ТДМАУнинг халқаро рейтингларда (QS, Times Higher Education) муносиб ўрин эгаллашини таъминлашдир.

Шу боис бугун университетларимиз зиммасида тўртта муҳим вазифа турибди: улар нафақат билим бериш маскани, балки инновация генератори, стартаплар манбаи ва ҳудудий тараққиёт локомотиви бўлиши лозим. Замонавий дунёда олий таълим муассасаси “University 3.0” ва “University 4.0” концепциялари асосида иқтисодий ўсишнинг асосий драйверига айланиши шарт. Бу жараёнда Сунъий интеллект (AI) ва катта маълумотлар (Big Data) технологияларидан фойдаланиш тадқиқотлар тезлиги ва аниқлигини бир неча баробар оширади.

Биз Сурхондарё вилоятининг ўзига хос иқлими, сув тақчиллиги ва тупроқ шўрланиши каби долзарб ҳудудий муаммоларига айнан мана шундай юқори технологияли ва инновацион ечимларни таклиф этишимиз керак. Олимларимиздан илмий мақолаларда миқдор ортидан қувиш эмас, балки Scopus ва Web of Science каби халқаро базаларда тан олинадиган, сифатли ва амалий натижадорликка йўналтирилган тадқиқотлар кутамиз.

Учрашув якунида “устоз-шогирд” анъаналари қадрланиб, нуроний устозларимизнинг дуоларини олдик. Зеро, олимлик бу нафақат диплом ёки унвон, балки юксак одоб ва маънавий покликдир. Илмий мактаблар “чироғи”ни баланд тутиш учун ёш авлод аввало маънавий меросимизни чуқур англаши лозим. Олим бу жамиятнинг виждони ва миллатнинг эртанги кунини лойиҳаловчи меъмордир.
Ушбу учрашув нафақат университетимиз, балки бутун Сурхондарё вилояти илмий ҳаёти учун катта воқеа бўлди. Хулоса қилиб айтганда, илм-фан бу миллатнинг яшовчанлигини, давлатнинг қудратини таъминловчи тирик куч. Биз устозларимизнинг бой тажрибасини ёш олимларнинг ғайрат-шижоати ва замонавий технологиялар билан уйғунлаштириб, Янги Ўзбекистоннинг порлоқ истиқболи учун бор кучимизни сафарбар этамиз.

Расул Тўраев,
Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар
университети ректори, профессор.
ЎзА