Хонбанди тўғони – Паскаль қонунидан етти аср аввалги муҳандислик мўъжизаси

Жиззах вилоятининг Фориш туманида жойлашган, Паскаль қонунидан етти аср аввал бунёд этилган Хонбанди тўғони аждодларимизнинг сув хўжалиги соҳасидаги юксак муҳандислик тафаккурини намоён этувчи ноёб ёдгорлик сифатида халқаро миқёсда эътироф этилмоқда.

Жиззахнинг тоғлар орасидаги қадимий иншооти асрлар оша аждодларимизнинг муҳандислик тафаккуридан сўзлайди. Хонбанди тўғони сув кучини ҳисобга олган ечими билан Паскаль қонунидан қарийб етти аср олдинги билимларимизни намоён этади.

Фориш тумани томон йўл олган киши Нурота тоғлари бағрида тарихнинг тошга муҳрланган саҳифаларига дуч келади. Пасттоғ дарасига яқинлашганингизда, қоялар орасида қад ростлаган қадимий девор эътиборингизни тортади. Унинг сукутида минг йиллик меҳнат, ақл-заковат ва ҳаёт учун кураш излари мужассам.

Бу Жиззах вилоятининг Фориш туманидаги Банд қишлоғи яқинида жойлашган Хонбанди тўғони. У шунчаки қадимий иншоот эмас, балки аждодларимизнинг сув хўжалиги соҳасидаги юксак тафаккурини намоён этувчи ноёб ёдгорликдир.

Тўғоннинг энг ҳайратланарли жиҳати унинг ёши билангина белгиланмайди. Асосий мўъжиза қурилишда сувнинг босим кучи ва оқим хусусиятлари ҳисобга олинганидадир. Ғарб илм-фанида суюқликка оид қонуниятлар XVII асрда илмий жиҳатдан асосланган бўлса, Хонбанди муҳандислари бу билимларни анча олдин амалиётда намоён этган.

Хонбандининг қурилган даври ҳақида турли қарашлар мавжуд. Қатор энциклопедик манбаларда у X аср ёдгорлиги сифатида қайд этилган. Бироқ тўғон ҳақида аниқ қурилиш санасини тасдиқловчи ёзма манбалар сақланмагани сабабли, айрим тадқиқотларда бошқа саналар ҳам келтирилади. Шу боис X аср санасини кенг тарқалган илмий қараш сифатида баҳолаш тўғрироқдир.

Ўша даврда тоғлардан тушадиган сел сувларини жиловлаш ва улардан унумли фойдаланиш ҳаётий зарурат эди. Нурота тоғларидан оқиб тушувчи Осмонсой ва Илончисой сувлари баҳорда кучайиб, ёзда экин майдонларида сувга эҳтиёж ортадиган пайтда камаярди. Хонбанди айнан шу муаммони ҳал этиш учун бунёд қилинган.

Тўғон ортида узунлиги тахминан 1,5 километрга етган сув омбори шаклланган. Унинг кенглиги тўғон олдида 52 метр, дара оғзида эса 200 метргача етган. Манбаларда омбор сиғими 1 миллион 600 минг куб метрга тенг бўлгани қайд этилади. Жамғарилган сув Қизилқумнинг Мирзачўл билан туташ ҳудудидаги қарийб 1,5 минг гектар ерни суғоришга хизмат қилган.

Бундай натижа тасодифан қўлга киритилмаган. Тўғонни барпо этган усталар сувнинг кучини англаган, тоғ дарасининг табиий тузилишини ўрганган ва ҳар бир тошнинг вазифасини олдиндан белгилаган. Улар учун қурилиш фақат девор тиклаш эмас, балки табиат билан ҳисоблашиш санъати бўлган.

Иншоотнинг баландлиги 15,3 метрни, юқори қисмининг узунлиги эса 51,7 метрни ташкил этади. Пойдеворининг қалинлиги тахминан 8 метр, юқори қисми эса 2 метр атрофида. Демак, пастки қисм юқори қисмдан тўрт баравар қалин ишланган. Бу ечим сувнинг ён томонга кўрсатадиган босимига қарши туришда муҳим аҳамият касб этган.

Тўғон силлиқлаб йўнилган гранит тошлардан қурилган. Уларни бириктиришда сувга чидамли махсус қоришмадан фойдаланилган. Тоғ шароитида оғир тошларни аниқ ўлчамда тайёрлаш, жойлаштириш ва мустаҳкам бириктиришнинг ўзи катта маҳорат талаб қилган. Усталарнинг тажрибаси бугун ҳам иншоотнинг сақланиб қолган қисмларида намоён бўлади.

Хонбандининг энг муҳим муҳандислик ечимларидан бири ғарбий қисмидаги тўққизта конуссимон сув чиқариш тешигидир. Улар турли баландликларда жойлаштирилган. Бу тузилиш сув сатҳига қараб уни босқичма-босқич чиқариш имконини берган. Конуссимон шакл эса оқимнинг динамик таъсирини ҳисобга олган ҳолда ишланган.

Энди энг муҳим масалага қайтайлик: Паскаль қонунидан етти аср олдинги муҳандислик тафаккури нимада кўринади?

Француз олими Блез Паскаль XVII асрда суюқликка берилган босимнинг ёпиқ муҳитда барча йўналишларга узатилишини илмий жиҳатдан асослаган. Хонбандини қурган усталар эса бундай назарий қонун ҳали шаклланмаган даврда сув босимининг амалий оқибатларини ҳисобга олганлар. Пойдеворни кенгайтириш ва сув чиқариш тешикларини махсус шаклда қуриш шундай муҳандислик тажрибасининг далилидир.

Албатта, буни аждодларимиз Паскаль қонунини унинг илмий таърифида кашф этган, деб талқин қилиш тўғри бўлмайди. Бироқ уларнинг сув босими ва иншоот мустаҳкамлиги ўртасидаги боғлиқликни амалда англагани эътиборга лойиқ. Бу назарий билимдан олдин шаклланган амалий муҳандислик тафаккурининг ёрқин намунасидир.

Хонбандининг қадри фақат унинг тошларида ёки ўлчамларида эмас. Унинг ортида сувни тақсимлаш, деҳқончиликни ривожлантириш ва аҳоли турмушини барқарорлаштиришга қаратилган яхлит тизим турган. Сув омборидан тахминан олти километр шимолдаги Калтепа харобалари ҳам бу ҳудуднинг ўтмишда обод бўлганидан дарак беради. Археологик тадқиқотлар ушбу кичик воҳада ўрта асрларда ҳаёт кечганини кўрсатади.

Бугун эса тўғоннинг вазифаси ўзгарган. Асрлар давомида йиғилган лойқа ва оқизиқлар сув омборининг фойдали ҳажмини камайтириб, унинг аввалги хўжалик аҳамиятини йўқотган. Шунга қарамай, сақланиб қолган иншоот ўтмиш муҳандисларининг тажрибасини ўрганиш учун муҳим манба бўлиб хизмат қилади.

Хонбанди 1973 йилдан республика аҳамиятига эга тарихий ёдгорлик сифатида давлат муҳофазасига олинган. Унинг ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси дастлабки рўйхатига киритилгани ҳам халқаро миқёсдаги маданий аҳамиятини кўрсатади. Бироқ дастлабки рўйхатга кириш Жаҳон мероси рўйхатига расман киритилиш билан бир хил эмас.

Қадимий иншоотга қараб туриб, бир ҳақиқатни англайсиз: цивилизация тараққиёти фақат китоблардаги кашфиётлар билан ўлчанмайди. Баъзан тошлар орасидаги оддийдек кўринган ечимлар бутун бир даврнинг илмий салоҳиятини очиб беради. Хонбанди ҳам шундай обидалардан биридир.

Паскаль қонунининг илмий асосланишидан асрлар олдин бунёд этилган бу тўғон аждодларимизнинг сув кучини тушуниш ва уни бошқариш борасидаги амалий билимларини намоён этади. У бизга ўтмиш билан фахрланишнинг ўзи кифоя эмаслигини ҳам эслатади. Тарихий меросни асраш, илмий ўрганиш ва келажак авлодларга етказиш ҳам бугунги авлоднинг муҳим бурчидир.

Абдужалол Қаюмов,

ЎзА мухбири