Фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш соҳасидаги янгиликлар ва уларнинг аҳамияти
Инсон манфаатларини кўзлаган рақамли давлат сари
Инсон ҳаётининг энг муҳим воқеалари — туғилиш, никоҳ, фарзанд кўриш, ажралиш, исм ёки фамилияни ўзгартириш ва вафот — давлат томонидан расман қайд этилади. Бу вазифани фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш (ФХДЁ) органлари бажаради. ФХДЁ ёзувлари шунчаки қоғозлар эмас: улар инсоннинг ҳуқуқий мақоми, оилавий муносабатлари, мерос, фуқаролик ва ижтимоий ҳимоя ҳуқуқларининг асосидир. Шу боис бу соҳадаги ислоҳотлар бевосита ҳар бир фуқаронинг манфаатига дахлдор.
Сўнгги йилларда «Янги Ўзбекистон» ислоҳотлари доирасида ФХДЁ соҳаси тубдан янгиланди: у қоғозбозлик ва навбатлардан халос бўлиб, рақамли, шаффоф ва инсонга йўналтирилган хизматга айланиб бормоқда. Қуйида ана шу янгиликлар ва уларнинг аҳамияти ҳақида сўз юритамиз.
Энг йирик ўзгариш — ФХДЁ фаолиятининг рақамли асосга ўтказилиши. Ягона электрон ахборот тизими яратилиб, туғилиш, никоҳ, ажралиш ва вафот тўғрисидаги ёзувлар электрон шаклда юритила бошланди. Йиллар давомида қоғозда сақланган архив ёзувлари рақамли базага киритилмоқда, бу эса ҳужжатларнинг йўқолиши ёки шикастланиши хавфини бартараф этади ва зарур маълумотни бир неча дақиқада топиш имконини беради. Демак, рақамли база фуқаронинг ҳуқуқий мақомини абадий ва ишончли тарзда сақлайди — бу мерос, пенсия, ижтимоий ёрдам ва бошқа ҳуқуқларни ҳимоя қилишнинг мустаҳкам пойдеворидир.
Илгари фуқаро ҳар бир хизмат учун бир неча идорага қатнаб, турли маълумотномалар йиғишга мажбур эди. Бугун кўплаб хизматлар масофадан, онлайн тарзда ёки Давлат хизматлари марказлари орқали «бир дарча» тамойилида кўрсатилмоқда. Масалан, боланинг туғилиши тиббиёт муассасаси билан боғланган тизим орқали тезкор қайд этилиб, гувоҳнома ота-онага қисқа муддатда топширилади; никоҳ ёзувига ариза электрон шаклда топширилиши мумкин. Замон билан ҳамнафас бу янгилик фуқаронинг вақти ва маблағи тежалади, идораларга бевосита мурожаат камайиши эса коррупция омилларини йўқотади ва хизмат сифатини оширади.
Ислоҳотларнинг яна бир йўналиши — фуқародан талаб қилинадиган ҳужжатлар сонини камайтириш. Идоралараро электрон алмашинув йўлга қўйилгани туфайли фуқаро бир идорадан олган маълумотномасини иккинчисига олиб бориши шарт эмас: органлар зарур маълумотни ўзаро тизим орқали олади. Бу «инсон ҳужжат учун эмас, ҳужжат инсон учун» тамойилининг амалий ифодасидир. Бу эса, давлат хизмати оддий, тушунарли ва ҳамма учун очиқ бўлиб, айниқса аҳолининг эҳтиёжманд қатламлари ва узоқ ҳудуд аҳолиси учун қулайлик яратади.
Оила институтини мустаҳкамлашга йўналтирилган чоралар
ФХДЁ соҳаси оила ҳуқуқи билан чамбарчас боғлиқ, шу боис бир қатор янгиликлар айнан оилани мустаҳкамлашга қаратилган. Никоҳдан олдин тиббий кўрикдан ўтиш талаби бўлажак оила ва фарзандлар саломатлигини муҳофаза қилади. Никоҳ ёши қизлар учун ҳам 18 ёшга тенглаштирилиши эрта никоҳларнинг олдини олади. Ажралиш ҳолатларида эса тарафларга муросага келиш учун муддат берилиши оилаларни сақлаб қолишга хизмат қилади.
Аҳамияти: бу чоралар оилани нафақат рўйхатга олиш объекти, балки жамиятнинг асосий бўғини сифатида қадрлайди ва мустаҳкамлайди — бу эса соғлом жамиятнинг кафолатидир.
Ёзувлардаги хато ва ноаниқликларни тузатиш тартиби соддалаштирилди — фуқаро судга бормасдан, органнинг ўзида кўплаб масалаларни ҳал этиши мумкин. Шунингдек, ҳужжатларни халқаро миқёсда тан олиниши (апостиль) ва чет элда яшовчи ватандошларга хизмат кўрсатиш механизмлари такомиллаштирилди. Бунинг аҳамияти: фуқаро ўз ҳуқуқий ҳужжатларини нафақат мамлакат ичида, балки хорижда ҳам эркин ва ишончли қўллай олади.
Юқоридаги ўзгаришлар яхлит тизим сифатида ишлайди. Биринчидан, улар инсон ҳуқуқий мақомининг ишончли ҳимоясини таъминлайди. Иккинчидан, рақамлаштириш ва шаффофлик коррупцияни камайтириб, давлатга бўлган ишончни мустаҳкамлайди. Учинчидан, оилага йўналтирилган чоралар жамиятнинг маънавий ва демографик соғломлигига хизмат қилади. Тўртинчидан, хизматларнинг қулайлашуви давлат ва фуқаро ўртасидаги муносабатни «идора устунлиги»дан «инсон манфаати устунлиги»га буради.
Бу ислоҳотлар 2023 йилда қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституция руҳига ҳамоҳангдир: унда инсон қадр-қиммати, оила ва болалар манфаати олий қадрият сифатида эътироф этилган. ФХДЁ соҳасидаги янгиликлар ана шу конституциявий тамойилларнинг кундалик ҳаётдаги амалий ифодасидир.
Фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш соҳасидаги ислоҳотлар — кичик маъмурий ўзгаришлар эмас, балки инсонга муносабатнинг янги фалсафасидир. Рақамли, шаффоф ва инсонга яқин ФХДЁ хизмати «Янги Ўзбекистон»нинг асосий шиори — «Инсон қадри учун» ғоясини айнан ҳар бир оила ва ҳар бир фуқаро ҳаётида рўёбга чиқармоқда. Бу йўналишдаги ислоҳотларнинг изчил давом эттирилиши эса адолатли, ишончли ва замонавий давлат қурилишининг муҳим кафолати бўлиб қолади.
Юсуфбекова Нилуфар Кабуловна
Олмазор тумани ФХДЕ булими мудираси
