АҚШда оралиқ сайлов: мамлакат ларзага тайёрми?
3 ноябрга белгиланган Америка Қўшма Штатлари Вакиллар палатасига сайлов Президент Дональд Трампнинг иккинчи муддати давомида бўлиб ўтадиган оралиқ сайловнинг бир қисмидир. Сайловчилар 50 штатнинг ҳар биридаги барча 435 Конгресс округларидан вакил, шунингдек Колумбия округи ва орол ҳудудларидан овоз бериш ҳуқуқига эга бўлмаган 6 делегатдан 5 нафарини сайлайдилар.
Ҳар бир штат учун ўрин сони 2020 йилги аҳолини рўйхатга олиш ва 2025-2026-йиллардаги қайта округлаштириш натижасига асосланган. Сайлов ғолибларидан 120-Қўшма Штатлар Конгресси ташкил қилинади.
Ўша куни Сенатни ҳам ўз ичига олган бошқа кўплаб федерал, штат ва маҳаллий сайловлар ҳам бўлиб ўтади.
Америка жамоатчилиги, ОАВ ва сиёсий доиралар мамлакат чуқур сиёсий ўзгаришлар остонасида турганини таъкидламоқда. Аксар америкаликлар бу гал ғалаба демократларга насиб қилишини башорат қиляпти. Бу Трамп учун синовли давр бошланишидан дарак. Зеро, республикачилар конгрессда озчилик йиғилса, мамлакат ичида ҳам, халқаро майдонда ҳам амалдаги етакчи ташаббуслари оқсай бошлайди.
Исталмаган натижанинг олдини олса бўладими? Мағлубиятдан қутулиш йўли борми? Айни пайт сиёсий кузатувчилар орасида янграётган асосий икки савол шу. Трамп табиатидаги чапанилик, таваккалчилик, “бу ёғи бир гап бўлар” қабилида иш юритиш одати инобатга олинса, сайловдан кейин овоз берувчиларни кўпгина кутилган ва кутилмаган “совғалар” қарши олишига шубҳа қилмаса бўлади. Яъни, давлат раҳбари республикачилар мағлубиятига кўнармикан? Овоз бериш натижасини тан олмай, турли “ҳаракатлар” амалга оширмасмикан?
Кўпчилик агар республикачилар Конгрессдаги назоратни йўқотса, Трамп сайлов натижасини қабул қилмаслигига амин. Ахир у ҳозирданоқ демократлар ғалабани аллақачон ўғирлашга уринаётганини даъво қила бошлади-да!
Масалан, сўров ўтказувчи ташкилотлар ёлғончиликда, баъзи штатлардаги демократ амалдорлар сайловчиларни рўйхатга олиш рақамини ошириб юборишда айбланяпти. Таъкидланишича, бир неча миллион сохта бюллетень ҳам бўлиши мумкин. Дарвоқе, Президент ўтган сайловда фирибгарлик ҳақида хабар берган ҳар бир кишига 1 миллион доллар тўлашга тайёрлигини айтган эди. Бу гал ҳам ўша ваъда қайтарилган.
Яқинда Трамп демократлар овоз олиш учун ноқонуний муҳожирлардан ҳам фойдаланиши мумкин, дея баёнот берди. Демак, бирор штатда мигрант сохта овоз бергани фош қилинса, ҳеч ким ҳайратга тушмаса керак. Қолаверса, MAGA жамоатчилик фикри етакчилари ҳам қўл қовуштириб тургани йўқ: ижтимоий тармоқ орқали демократлар фақат йирик фирибгарлик ёрдамида ғалаба қозониши мумкинлиги ҳақида мунтазам хабар тарқатяпти.
“The Washington Post” Трамп шу тариқа америкаликларни сайлов жараёни бузилишига тайёрлаётганини истисно қилмаган. Яъни, газета талқинига кўра, “у қичийдиган жойини ҳозирданоқ қаший бошлади”.
“The Post” нашри, “ABC News” телеканали ва “Ipsos” компанияси томонидан октябрь ойида ўтказилган сўров натижасига кўра, америкаликларнинг атиги 28 фоизи республикачилар ютқазса, Президент сайлов натижасини қабул қилишига ишонади.
– Қизиқиш асосан Сенат сайлови атрофида кечади, – дейди таҳлилчилар. – Демократлар ва республикачилар бир-биридан атиги бир ёки икки кўп ўрин қўлга киритиши мумкин. Шунинг учун Трамп фирибгарлик ҳақида гапирганда, эҳтимол, Сенатни нишонга олаётган бўлса керак.
Яна бир масала бор: Трампда вариант кўп эмаслигига урғу бериляпти. Масалан, ҳатто республикачиларнинг ўзлари ҳам Президент сайлов жараёнига куч билан аралашишга уринишини маъқулламайди.
Маълумки, у 2020 йил президентлик сайловида мағлубиятини тан олишдан бош тортгач, тарафдорлари Капитолий биносини эгаллашга уринди. Тартибсизлик натижасида беш киши ҳалок бўлди, юзлаб одам жароҳат олди. Аёнки, энди бу усул ўтмайди.
“Республикачиларнинг обрўси нега тушиб кетяпти?” саволига ҳам жавоб қидирилмоқда. Уларнинг паст рейтингига асосий сабаб Трамп обрўси пасайишидир. Турли сўровлар октябрь ойи охирида Президентга ишонадиган сайловчи сони 31-32 фоизга тушиб кетганини исботламоқда.
Табиийки, етакчи қўл қовуштириб тургани йўқ, ўз партиясига ёрдам беришга ҳаракат қиляпти. Хусусан, Оқ уй хўжайини агар партиядошлари Вакиллар палатаси ва Сенатда кўпчиликни қўлга киритса, ҳар икки ҳолат учун ҳар бир вояга етган Америка фуқаросига 5000 доллар миқдорида дивиденд тўлашга ваъда берган.
Агар танқидчилар “сайловчиларни сотиб олиш” дея атаётган оддий америкаликларга кўрсатилажак бу молиявий ёрдам ваъдаси наф келтирмаса, шунчаки натижа шубҳа остига олиниши ҳам истисно қилинмаган.
Хўш, демократлар Конгресс устидан назоратни қўлга киритса нима бўлади?
Бу борада турли фикрлар олдинга сурилмоқда. Масалан, “Трампга қарши тергов, шунингдек ташаббусларини бекор қилиш ҳаракати бошланиши мумкин” дейди Нью-Йорк штатидаги Назарет университети тарих, сиёсатшунослик ва ҳуқуқ профессори Тимоти Ниланд.
– Агар Конгрессда устунликка эга бўлса, демократлар Президентга қарши тергов бошлайди ва Пентагон раҳбари Пит Хегсетга нисбатан импичмент эълон қилади, – деган у “РИА Новости” агентлиги мухбирига.
Ахир, Хегсет Яқин Шарқ можароси ва Эрон билан қарама-қаршиликни охирига етказа олмади-да!
Шунингдек, демократ қонун чиқарувчилар ҳозирги етакчининг талай сиёсий ташаббусларини бекор қилиши мумкинлиги ҳам айтиляпти.
Трампнинг ўзи агар демократлар сайловда ғалаба қозонса, АҚШни зулмат асри кутаётгани, демократлар импичментга уринишини таъкидлаган.
Хуллас, мазкур сайлов мамлакат тақдири, Трамп нуфузи ҳамда халқаро вазиятга бевосита ва билвосита таъсир қилиши шубҳасиз. Америка халқи Президент сиёсатидан қай даражада рози ёки норизолиги эса 3 ноябрдан кейин аёнлашади.
Саидмурод Раҳимов,
ЎзА шарҳловчиси
