Yo‘qotilayotgan harakat erkinligi
12-oktabr – Butunjahon artritga qarshi kurashish kuni
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab millionlab insonlar, jumladan uch millionga yaqin bola va o‘smir turli ko‘rinishdagi artrit va uning turlaridan aziyat chekmoqda. Bunda qizlarning ko‘proq kasallanishi ilmiy jihatdan isbotlangan. Rivojlangan sanoatlashgan mamlakatlar va sovuq nam iqlim hududlarida bunday xastaliklar ko‘proq qayd etilishi esa quyosh nuri va D vitamini yetishmasligi bilan bevosita bog‘liqdir.
Ilgari faqat keksa yoshdagi insonlar xastaligi deb qaralgan revmatik kasalliklarning keyingi yillarda keskin yosharib, hatto bolalar va o‘smirlar orasida ham uchrayotgani tashvishlanarli holat, albatta. Bunday salbiy tendensiyaning kelib chiqishiga zamonaviy turmush tarzining o‘ziga xos salbiy ta’sirlari sabab bo‘lmoqda. Xususan, bolalar va yoshlarning kun bo‘yi gadjetlar qarshisida harakatsiz o‘tirishi, jismoniy faoliyatning kamayishi, fast-fud va qayta ishlangan mahsulotlarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish organizmda yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytiradi. Bundan tashqari, ekologik omillar, surunkali stress va immun tizimining mutant javoblari tufayli yuzaga keladigan autoimmun buzilishlar bolalarning hali to‘liq shakllanmagan bo‘g‘imlariga og‘ir zarba beradi.
Artrit va revmatik xastaliklar asosan 50 yoshdan katta insonlarda ko‘proq rivojlanadi, chunki bu davrda bo‘g‘im tog‘aylarining tabiiy yeyilishi va qarishi kuchayadi. Biroq, so‘nggi yillarda bu kasallik keskin "yosharib", hatto bolalar va o‘smirlar orasida ham uchrayotgani tashvishlanarlidir. Shuningdek, ayrim kasb egalari, ortiqcha vazndan aziyat chekayotganlar va irsiy moyilligi bor kishilar xavf guruhiga kiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, turli artrit turlarida ayollar erkaklarga nisbatan ko‘proq kasallanadi.
Mutaxassislarning tavsiyalariga ko‘ra, bu xastalikning oldini olish uchun har kuni kamida 30 daqiqa piyoda yurish, yengil badantarbiya bilan shug‘ullanish kabi jismoniy faoliyatni kundalik hayotga kiritish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, taomnomada fast-fud, haddan tashqari shirinlik va tuzli mahsulotlarni kamaytirib, vitaminlarga boy sog‘lom ovqatlanish qoidalariga rioya qilish, ortiqcha vaznning oldini olish bo‘g‘imlarga tushadigan ortiqcha yuklamani kamaytiradi. Sovuq va nam havoda tanani issiq tutish, surunkali yallig‘lanish manbalarini (masalan, tish yoki tomoq infeksiyalarini) o‘z vaqtida davolatish ham artrit xavfini sezilarli darajada pasaytiradi.
Agar artrit o‘z vaqtida davolanmasa yoki e’tiborsiz qoldirilsa, u qaytarib bo‘lmas jiddiy asoratlarga olib keladi. Avvalo, bo‘g‘imlarning harakat doirasi keskin cheklanib, ularning tuzilishi noto‘g‘ri shaklda o‘zgarib ketadi va kundalik harakatlar og‘riq bilan kechadi. Og‘ir va ilg‘or holatlarda tog‘ay to‘qimalarining to‘liq yemirilishi oqibatida bemorning nogironlikka duchor bo‘lish xavfi nihoyatda yuqori bo‘ladi. Bundan tashqari, surunkali yallig‘lanish jarayonlari faqat bo‘g‘imlarni emas, balki yurak, buyrak va boshqa ichki a’zolar faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatib, organizmni umumiy zaiflashtiradi.
Farmatsevtika va revmatologiya sohasi mislsiz yutuqlarga erishib, bevosita yallig‘lanishni keltirib chiqaruvchi oqsillar faoliyatini bloklovchi biologik gen-injenerlik preparatlarini yaratgan bo‘lsa-da, bu kasallikni to‘liq yo‘q qiladigan sehrli dori hali yaratilmagan. Ammo zamonaviy diagnostika va innovatsion dori vositalari bemorlarni barqaror remissiya holatiga olib kelib, ularning to‘laqonli hayot kechirishini ta’minlashga qodir.
Mamlakatimizda ham revmatologik xizmatlarni rivojlantirish, tibbiyot markazlarida zamonaviy texnologiyalarni joriy etish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda, biroq aholi o‘rtasida kasallikning dastlabki belgilariga befarq qarash yoki xalq tabobati bilan o‘zboshimchalik bilan shug‘ullanish kabi muammolar hamon saqlanib qolmoqda. Bo‘g‘imlardagi yengil og‘riqni vaqtinchalik charchoqqa yo‘yib, shifokorga kech murojaat qilish ko‘pincha qaytarib bo‘lmas asoratlarga olib keladi.
Shu bois, erta tashxis qo‘yish va o‘z vaqtida davolanishni boshlash ushbu xastalikning oldini olishdagi eng muhim shart sanaladi. Bu muammoning oldini olish uchun yoshlikdan sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini singdirish va tibbiy madaniyatni yuksaltirish har qachongidan ham muhimroqdir. Salomatlikka befarq bo‘lmaslik, o‘z vaqtida shifokor ko‘rigidan o‘tish esa faol va og‘riqsiz hayotning asosiy kafolati hisoblanadi.
Mohigul Qosimova,
O‘zA
