Тошкентда маъданли сувлар ишлаб чиқариш қачондан бошланган?

Ўн тўққизинчи асрнинг сўнгги чораги ва йигирманчи аср бошларида Туркистон ўлкасида иқтисодий муносабатлар ўзгарди. Бу даврда юртимизга кириб келган турли хил саноат соҳалари маҳаллий аҳолининг дунёқарашини янгилади. Тошкентдек аҳолиси тез ўсиб бораётган улкан шаҳарда тоза ичимликларга бўлган эҳтиёж ҳар қачонгидан ҳам ортган эди. Хорижлик сармоядорлар ўзларининг монопол ҳуқуқларидан фойдаланиб, янги бозорни тўлиқ эгаллашга интилди. Аммо ўта зийрак ва тадбиркор миллий ишбилармонларимиз уларга муносиб жавоб қайтара олди. Бунинг энг ёрқин исботини Тошкент шаҳридаги сунъий маъданли сувлар ишлаб чиқариш соҳаси мисолида кўриш мумкин.

Ушбу маҳаллий аҳоли учун нотаниш бўлган тармоқ дастлаб хорижлик савдогарлар қўлида эди. Кейинчалик маҳаллий тадбиркорлар унинг бутун сир-асрорини пухта ўзлаштириб, назоратни ўз қўлларига олди. Натижада шаҳардаги йиллик савдо айланмаси юз минг сўмга қадар кўтарилди. Ушбу улкан маблағ ўша давр молиявий ўлчовларида ниҳоятда катта бойлик ҳисобланган. 

Тошкентда бу турдаги салқин ичимликлар тайёрлаш тарихи узоқроқ ўтмишга бориб тақалади. Дастлабки кичик корхона 1869 йили ўз фаолиятини расман бошлади. Унинг асосчиси нарвалик фуқаро, миллати немис бўлган Николай Гринберг эди. Тарихий ҳужжатларнинг гувоҳлик беришича, бу шахс ишлаб чиқарган сувларнинг сифати ниҳоятда паст бўлган. Бироқ бозорда бошқа рақобатдош маҳсулотларнинг йўқлиги унга жуда катта фойда келтирди. Гринберг ўз маҳсулотларини аҳолига қиммат нархларда пуллашга эришди. Унинг бу адолатсиз ва яккаҳоким савдоси тахминан беш-олти йил давом этди. 

Шундан сўнг, 1875 йиллар атрофида бу майдонга мутахассислар кириб келди. Сунъий маъданли сувлар дастлаб шифобахш восита сифатида қаралганлиги сабабли, ишга доришунослар аралашди. Фармацевтика магистри Н.Тейх, Н.Иванов ва И.Первушин каби билимдон кишилар ўзларининг хусусий заводларини қурди. Улар орасида Тейхнинг корхонаси ўттиз йил мобайнида узлуксиз ишлади. Унинг сувлари юксак сифати билан мижозлар ишончини қозонди. Первушиннинг ворислари эса 1908 йилга келиб ўз ишини бутунлай тўхтатишга мажбур бўлди. Ивановнинг авлодлари эса ишлаб чиқаришни давом эттириб, йиллик даромадни ўн икки минг сўмга қадар етказди.

Вақт ўтиши билан бу янги тармоқнинг сердаромад эканлиги кўпчилик савдогарларни ўзига тортди. Ўн тўққизинчи асрнинг саксонинчи йилларида бозорга бутунлай янги иштирокчилар қўшилди. Шаҳар бошлиғининг собиқ котиби Дмитрий Петров ҳамда Агамалов ўз ишлаб чиқариш масканларини яратди. Уларнинг бозорга кириб келиши соҳадаги рақобатни янада кучайтириб юборди. 1895 йилга келиб эса муҳандис-технолог Моисей Коган соҳада катта савдо бурилишини амалга оширди. У харидорларга яқинроқ бўлиш мақсадида Тошкент кўчаларида ўн тўққизта махсус савдо дўкончаси очди. Бу пухта ўйланган тарқатиш усули корхонанинг йиллик даромадини йигирма беш минг сўмга олиб чиқди. Савдодаги муваффақиятлар 1906 йили ака-ука Лейба ва Моисей Лившицларни ҳам шу ишга ундади. Лекин улар ишлаб чиқаришнинг техник ва молиявий мураккаб жиҳатларини эплай олмади. Уч ойлик самарасиз уринишлардан сўнг, улар заводни Кабильницкий исмли кишига сотиб юборди. Ака-укаларнинг ўзи эса балиқ сотиш ишига ўтиб кетди. Гарчи уларнинг янги савдоси ҳам дастлаб юришмаган бўлса-да, бу воқеа сув савдосининг нақадар машаққатли эканини кўрсатади.

Айнан шу қизғин паллада миллий тадбиркорларимиз саҳнага чиқиб, чинакам маҳорат кўрсатди. Улар бу фойдали савдони четдан кузатибгина қолмай, унинг ичига дадил кириб борди. 1902 йилда Иноғом Раҳматуллинов “Чумоли” номли ўз заводини очди ва эл оғзига тушди. 1905 йилда эса Ражибой исмли ишбилармон “Асалари” номи остида фаолият бошлади. Бу номларнинг ўзиёқ халқимизнинг меҳнаткашлик ва кучли ҳаракатчанлик табиатини ўзида яққол акс эттирган. 1907 йилда Абдулғани Раҳимбоевнинг “Булбул” номли корхонаси харидорлар хизматига шайланди. 1909 йилда эса Хўжа Хожинов ўз масканига “Тараққиёт” деган юксак ва мазмунли ном берди. Бу корхоналарнинг барчаси атайлаб Юсуф Давидовнинг пахта тозалаш заводи атрофида жойлаштирилган эди. Ушбу ҳудуд шаҳарнинг асосий саноат ва транспорт ўчоғи бўлиб, маҳсулотни тарқатиш учун энг қулай нуқта саналган. 

Миллий саноатчиларимиз фақатгина ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш билан кифояланиб қолмади. Улар чанқовбости ичимликлар учун кимёвий жиҳатдан мураккаб бўлган тайёрлаш усулларини ҳам илғор тарзда такомиллаштирди. Тадбиркорларимиз энг мақбул ва арзон усулларни ўрганиб, дарҳол амалиётга жорий этди. Бу янгиликлар салқин ичимликларни бойлар дастурхонидан оддий халқ орасига олиб чиқди. Масалан, салқин ичимликлар ишлаб чиқаришда қимматбаҳо шакар ўрнига ундан анча арзон ва ширинроқ сахарин моддасини қўшиш йўлга қўйилди. Бундай оқилона ва пухта ўйланган тадбирлар маҳсулот таннархини кескин камайтиришга хизмат қилди. Натижада, юз минг сўмлик улкан айланманинг асосий қисми маҳаллий ишбилармонларимиз қўлига ўтди. 

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА