Toshga muhrlangan ma’rifat: Qo‘lyozmadan toshbosma kitobgacha
XIX asr oxirida mahalliy hunarmandlar tomonidan toshbosma usulining puxta o‘zlashtirilishi qadimiy xattotlik san’ati an’analarini asragan holda kitob ko‘paytirish ko‘lamini kengaytirdi.
O‘lkamizning yirik madaniy va iqtisodiy markazlarida badiiy hamda ilmiy merosga bo‘lgan ehtiyoj yuqori bo‘lib, kotiblarning qo‘lda matn ko‘chirish usuli bu talabni to‘liq qondira olmas edi. Birgina noyob doston yoki tarixiy bayozni sahifalab ko‘chirib chiqish oylab vaqt talab qilar, tayyor bo‘lgan bir-ikki nusxa esa juda kam sonli kishilar qo‘liga yetib borardi. Ayni shu jarayonda kitob ko‘paytirishning eng samarali va milliy estetikaga mos yo‘li sifatida toshbosma, ya’ni litografiya mahorati ommalashdi.
O‘zbek milliy jurnalistikasi tarixini tadqiq etgan olima Nazira Abduazizovaning ta’kidlashicha, mintaqada xususiy bosmaxonalar ochilishi va matbaa ishining shakllanishi 1877-yildan boshlangan bo‘lib, dastlabki toshbosmaxonalar aynan Toshkent shahrida o‘z faoliyatini yo‘lga qo‘ydi. Oddiy harf terish (tipografiya) usuli Sharq kitobat san’atiga xos nafis xat turlarining, xususan, nasta’liq va shikasta xatining uzviy jozibasini to‘liq aks ettira olmasdi. Shu bois mahalliy muhitda aynan mohir xattot qalamidan chiqqan matnni nuqsonsiz muhrlovchi tosh taxtalar usuli keng qabul qilindi.
Bu yo‘nalishdagi muhim milliy yutuq mahalliy ustalarning nashriyot sohasiga faol kirib kelishi bilan bog‘liqdir. 1898-yilda Toshkentda hunarmand Bahodirxonov tomonidan tashkil etilgan kichik muqovaxona keyinchalik yirik matbaa markaziga aylandi. Dastlabki yillarda faqat varaqlarni taxlash, kitoblarni mustahkam charm hamda qalin karton bilan muqovalash va qadimiy qo‘lyozmalarni ta’mirlash bilan shug‘ullangan ushbu ustaxona o‘n yil mobaynida mahalliy bozor ehtiyojlarini sinchkovlik bilan o‘rgandi. 1907-yilga kelib esa Bahodirxonov korxonasi maxsus litografiya jihozlari bilan ta’minlanib, to‘laqonli toshbosma bosmaxonasi darajasiga ko‘tarildi. Bahodirxonov va G‘ulom Hasan Orifjonov kabi mahalliy noshirlarning sa’y-harakatlari natijasida shaharda milliy bosmaxonalar tarmog‘i mustahkam qaror topdi.
Toshbosmaning o‘ziga xos sirlari mahalliy ustalar tomonidan yuksak did bilan amaliyotga tatbiq etildi. Jarayon eng avvalo mohir xattotning yupqa va silliq qog‘oz yuziga maxsus tayyorlangan yog‘li siyoh bilan kitob matnini ko‘chirishidan boshlangan. So‘ng ushbu sahifa maxsus tekislangan va jilolangan tosh taxtaga bosilib, kimyoviy ishlov berilgan. Yog‘li bo‘yoq suvni itaruvchi, bo‘yoqni esa o‘ziga tortuvchi tabiiy xususiyatga ega bo‘lgani bois, namlangan tosh taxtasidan bo‘yoqli g‘altak yurgizilganda, faqatgina xattot yozgan harflar va naqshlar bo‘yoqni o‘ziga singdirib olgan. Natijada xattot qo‘lining har bir nozik harakati, harflarning o‘ziga xos egilishi va ulanishi qog‘ozga asl holicha muhrlangan. Mahalliy ustalar bu usul orqali bir necha hafta ichida yuzlab nusxadagi mukammal kitoblarni chop etishga muvaffaq bo‘ldilar.
Bu sa’y-harakatlar tufayli Alisher Navoiy, Fuzuliy asarlari, xalq dostonlari, manzumalar, tabobat risolalari va ta’lim qo‘llanmalari xalq orasida keng ommalashdi. Ilgari sanoqli nusxada saqlangan noyob durdonalar endilikda bozor rastalari, karvon yo‘llari va shahar do‘konlarida odatiy ma’naviy boylikka aylandi. Sahifalar chetiga mahalliy naqqoshlar tomonidan ishlangan nafis islimiy naqshlar, sharqona naqshinkor hoshiyalar va zarhal lavhalar tosh taxtalar orqali aynan aks ettirilardi. Bu esa yangi bosma kitoblarni qadimiy qo‘lyozmalarning chinakam badiiy davomchisiga aylantirdi. Kitobxon qo‘liga olgan toshbosma nashrida asriy kotiblik madaniyatining ruhi va hurmati to‘la saqlanib qolgan edi.
Kitob tayyorlashda mahalliy xomashyolardan va muqovasozlik san’atidan foydalanish yuqori bosqichga ko‘tarildi. Kitob jildlari uchun mahalliy ustalar tomonidan ishlangan sifatli echki va buzoq terilari ishlatilib, ularning ustiga temir va mis qoliplar yordamida naqshinkor bosma tamg‘alar tushirilgan. Sahifalar namlikka va vaqt sinovlariga bardoshli bo‘lishi uchun tabiiy kraxmal va mahalliy bo‘yoqlar bilan ishlov berilgan.
Toshkent bosmaxonalarida chop etilgan ushbu kitoblar Samarqand, Buxoro, Xiva va Farg‘ona vodiysi shaharlariga tarqatilib, butun mintaqa bo‘ylab ilm va adabiyotga chanqoq muhitni jonlantirdi. Bu davrda birgina shahar markazlarining o‘zida o‘nlab mahalliy bosmaxonalar, muqovaxonalar va kitob savdosi shoxobchalari faol ish yuritib, yaxlit ma’rifiy muhitni shakllantirgan.
Mahalliy noshirlarning fidoyiligi natijasida kitob tayyorlash jarayoni bir vaqtning o‘zida ham san’at, ham jadal rivojlanayotgan hunarmandchilik tarmog‘i sifatida qad rostladi. Bosmaxonalar atrofida xattotlar, muharrirlar, qog‘ozrezlar va muqovachilarning mustahkam birligi vujudga keldi. Bu insonlar o‘z mehnatlari orqali milliy yozma merosning yo‘qolib ketmasligini, aksincha, keng xalq ommasiga bekamu ko‘st yetib borishini ta’minladilar.
Shu tariqa, XIX asr oxirida Toshkentda Bahodirxonov muqovaxonasi va Orifjonov bosmaxonasi singari milliy korxonalar tomonidan yo‘lga qo‘yilgan toshbosma hunari mahalliy kitobat madaniyatini yangi amaliy-uslubiy darajaga ko‘tardi. Qo‘lyozma nafosatini saqlagan holda amalga oshirilgan bu tarixiy qadam O‘zbekiston hududida zamonaviy noshirlik va poligrafiya taraqqiyoti uchun poydevor yaratdi.
Alisher EGAMBERDIEV tayyorladi, O‘zA
