Тил — миллатнинг маънавий таянчи ва тараққиёт мезони
Тил — миллатни миллат, халқни халқ сифатида намоён этадиган, унинг тарихи, тафаккури, маънавияти ва миллий ўзлигини ўзида мужассам этган бебаҳо бойлик. Инсон дунёга келиб, илк бор онасининг алласини эшитган лаҳзадан бошлаб тил орқали оламни англайди, эзгулик ва ёвузликни фарқлашни, ўзлигини танишни ўрганади. Халқ эса асрлар давомида тўплаган ҳаётий тажрибаси, орзу-интилишлари, урф-одат ва анъаналарини тил воситасида авлоддан авлодга етказади. Шу маънода, тил миллатнинг кечмиши, бугуни ва келажагини бир-бирига боғлаб турувчи маънавий кўприк.
Дунёдаги ҳар бир халқнинг ўз она тилига бўлган муносабати унинг миллий қадриятларига, тарихий хотираси ва келажакка бўлган ишонч-эътиқодига муносабатини ҳам ифода этади. Зеро, тил қадр топган жойда миллий ўзлик мустаҳкамланади, маънавий мерос асраб-авайланади, жамиятнинг бирдамлиги ва ҳамжиҳатлиги юксалади. Она тилини асраш, унинг имкониятларини кенгайтириш ва замон талаблари асосида ривожлантириш эса ҳар бир авлод зиммасига юклатилган масъулиятли вазифадир.
Бугун глобаллашув жараёнлари жадаллашиб, ахборот оқими чегара билмаётган, рақамли технологиялар инсон ҳаётининг барча соҳаларига чуқур кириб бораётган бир даврда тилнинг аҳамияти янада ортиб бормоқда. Энди тилни асраш фақат унинг луғат бойлиги ёки грамматик қоидаларини сақлаш билангина чекланмайди. Унинг илм-фан, таълим, давлат бошқаруви, замонавий технологиялар, халқаро мулоқот ва рақамли макондаги имкониятларини кенгайтириш ҳам давр тақозосига айланди. Бу эса ҳар бир миллатдан ўз тилини нафақат тарихий мерос, балки тараққиётнинг муҳим омили сифатида англашни талаб этади.
Ўзбек тили ҳам ана шундай бой тарих, улкан маънавий салоҳият ва кенг ифода имкониятларига эга тиллардан биридир. Унда халқимизнинг асрий орзу-умидлари, ҳаёт фалсафаси, юксак ахлоқий қарашлари ва бадиий тафаккури мужассам. Буюк мутафаккирларимиз қалами билан сайқал топган, халқ оғзаки ижоди орқали бойиб келган она тилимиз бугун ҳам миллий тараққиётимиз, маънавий юксалишимиз ва давлатчилигимизнинг муҳим таянчларидан бири бўлиб хизмат қилмоқда.
Давлат тили мақоми — миллий тикланишнинг тарихий қадами
Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мақомга эга бўлиши халқимизнинг миллий ўзлигини англаш ва тарихий қадриятларини тиклаш йўлидаги муҳим воқеалардан бири ҳисобланади. 1989 йил 21 октябрда «Давлат тили ҳақида»ги қонуннинг қабул қилиниши орқали ўзбек тилига давлат тили мақоми берилди. Бу воқеа халқимизнинг кўп йиллик орзу-интилишлари рўёби, миллий қадриятларга бўлган эҳтиромнинг юксак ифодаси сифатида тарих саҳифаларидан ўрин олди.
Мазкур қонуннинг қабул қилиниши жамият ҳаётида тилга бўлган муносабатни ўзгартириш, унинг ижтимоий мавқеини мустаҳкамлаш ва миллий маънавиятни юксалтириш йўлидаги муҳим қадам эди. Зеро, давлат тили мақоми тилнинг давлат ва жамият ҳаётидаги ўрнини белгилаш билан бирга, унинг амалий имкониятларини кенгайтириш учун ҳам ҳуқуқий замин яратади.
1992 йилда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ўзбек тили давлат тили сифатида мустаҳкамланди. Шу билан бирга, мамлакатимиз ҳудудида яшовчи барча миллат ва элатларнинг тиллари, урф-одатлари ва анъаналари ҳурмат қилиниши, уларнинг ривожланиши учун шароит яратилиши конституциявий кафолат сифатида белгиланди. Бу тамойил давлат тилининг мақомини мустаҳкамлаш билан бир қаторда, жамиятдаги тиллар хилма-хиллигига ҳурмат ва бағрикенгликни таъминлашга хизмат қилади.
2020 йил 10 апрелда қабул қилинган қонун билан 21 октябрь санаси Ўзбек тили байрами куни этиб белгиланди. Бу сана нафақат тарихий воқеани ёдга олиш, балки она тилимизга бўлган эҳтиромни янада юксалтириш, ёш авлод қалбида миллий ғурур ва тилга масъулият туйғусини шакллантириш учун ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда.
Шу тариқа, 1989 йилдаги тарихий қарордан бошланган жараён бугун ҳуқуқий кафолатлар, давлат дастурлари ва кенг кўламли амалий чора-тадбирлар билан изчил давом этмоқда.
Қадимий илдизлардан замонавий тараққиёт сари
Ўзбек тилининг бугунги мавқеи ва имкониятларини тўла англаш учун унинг кўп асрлик тараққиёт йўлига назар ташлаш лозим. Чунки тилнинг тарихи халқимизнинг тарихи, маданиятининг ривожланиши ва маънавий камолот босқичлари билан чамбарчас боғлиқдир.
Туркий тиллар оиласига мансуб ўзбек тили узоқ тарихий тараққиёт жараёнида шаклланиб, турли даврлардаги ижтимоий-сиёсий ва маданий ўзгаришлар таъсирида бойиб борди. Қадимги туркий ёзма ёдгорликлар, жумладан, Ўрхун-Энасой битиклари туркий халқларнинг қадимий ёзув ва адабий анъаналари ҳақида муҳим маълумот беради. Кейинги асрларда туркий тилда яратилган асарлар, илмий ва бадиий мерос тилнинг ифода имкониятларини кенгайтириб, адабий анъаналарнинг ривожланишига замин яратди.
Айниқса, XIV–XV асрларда туркий адабий тилнинг юксалиши ўзбек тили тарихида муҳим босқич бўлди. Бу даврда Лутфий, Саккокий, Атоий каби ижодкорлар туркий тилдаги шеъриятнинг бадиий имкониятларини намоён этди. Алишер Навоий эса ўзининг бетакрор ижоди, илмий қарашлари ва тил ҳақидаги мулоҳазалари билан туркий тилнинг юксак адабиёт ва тафаккур тили сифатидаги салоҳиятини намоён этди.
Улуғ мутафаккирнинг «Муҳокамат ул-луғатайн» асарида туркий ва форсий тилларнинг хусусиятлари қиёсий таҳлил қилиниб, туркий тилнинг бой ифода имкониятлари асослаб берилди. Навоийнинг адабий мероси нафақат ўзбек адабий тили тараққиётида, балки бутун туркий халқлар маданияти тарихида ҳам алоҳида ўрин тутади. Унинг ижоди бугунги авлод учун ҳам тилга эҳтиром, сўзга масъулият ва маънавий юксакликнинг ёрқин намунасидир.
Кейинги асрларда ўзбек тили халқ оғзаки ижоди, достончилик, мумтоз адабиёт ва ёзма манбалар орқали бойиб борди. «Алпомиш» достони, халқ қўшиқлари, мақол ва маталлар, эртак ҳамда ривоятларда халқнинг дунёқараши, орзу-умидлари ва ҳаёт тажрибаси мужассам бўлди. Бу маънавий хазина тилнинг нафақат луғавий бойлигини, балки образли фикрлаш ва таъсирчан ифода имкониятларини ҳам кенгайтирди.
XIX аср охири ва XX аср бошларида жадидчилик ҳаракати вакиллари тил, маърифат ва миллий тараққиёт масалаларига алоҳида эътибор қаратди. Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Мунавварқори Абдурашидхонов, Абдурауф Фитрат каби маърифатпарварлар таълимни янгилаш, саводхонликни ошириш, дарсликлар яратиш ва халқнинг маънавий салоҳиятини юксалтириш йўлида фаолият олиб бордилар. Уларнинг қарашларида тил масаласи миллий ўзликни англаш, жамиятни маърифатли қилиш ва тараққиётга эришиш билан узвий боғлиқ эди.
XX аср давомида ўзбек тилининг ёзув тизими бир неча бор ўзгарди. Араб ёзуви анъаналаридан лотин ёзувига, кейин кирилл ёзувига ўтилиши, мустақиллик йилларида эса лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш жараёнлари тилнинг ёзма мероси ва таълим тизимига ўз таъсирини кўрсатди. Бугунги вазифа - мавжуд ёзма меросни асраб-авайлаш, турли ёзувлардаги манбаларни илмий ўрганиш ва замонавий ўзбек тилининг ягона, тушунарли ҳамда қулай қўлланишини таъминлашдан иборат.
Шу нуқтаи назардан, ўзбек тилининг тараққиёт йўли фақат ўтмиш билан чекланмайди. У бугун ҳам жамият эҳтиёжлари, илм-фан ютуқлари ва замонавий мулоқот талаблари асосида ривожланиб бормоқда. Асрлар давомида шаклланган бой мерос эса бу жараённинг мустаҳкам пойдевори бўлиб хизмат қилмоқда.
Давлат тилига эътибор: изчил сиёсат ва амалий натижалар
Мамлакатимизда ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мақомини мустаҳкамлаш, унинг жамият ҳаётидаги ўрнини кенгайтириш ва замонавий тараққиёт талабларига мос ривожлантириш масаласи давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Бу борада қабул қилинаётган қонунлар, фармон ва қарорлар, амалга оширилаётган дастурлар тил сиёсати изчил ва тизимли асосда олиб борилаётганини кўрсатади.
Айниқса, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 20 октябрдаги «Мамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармони бу йўналишда муҳим ҳуқуқий асос бўлди. Мазкур ҳужжат билан 2020–2030 йилларда ўзбек тилини ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш концепцияси тасдиқланди.
Концепцияда давлат тилидан мамлакатнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётида тўлиқ ва самарали фойдаланиш, таълим тизимида ўзбек тилини ўқитишни такомиллаштириш, унинг илм-фан тили сифатидаги нуфузини ошириш, луғат бойлигини кенгайтириш, софлигини сақлаш ва рақамли технологияларга интеграциялашувини таъминлаш каби устувор йўналишлар белгиланди.
Шунингдек, ўзбек тилининг халқаро миқёсдаги мавқеини ошириш, хорижий таълим муассасаларида уни ўрганиш имкониятларини кенгайтириш, илмий тадқиқотларни қўллаб-қувватлаш ва хориждаги ватандошлар учун тил ўрганиш шароитларини яхшилаш вазифаларига ҳам алоҳида эътибор қаратилди.
Давлат тилининг амалий қўлланишини кенгайтиришда давлат идоралари ва ташкилотларида иш юритиш маданиятини юксалтириш муҳим аҳамият касб этади. Расмий ҳужжатларнинг давлат тилида саводли, аниқ ва тушунарли тайёрланиши бошқарув самарадорлигини ошириш, фуқаролар билан мулоқотни енгиллаштириш ва ҳуқуқий ахборотнинг аҳолига равшан етиб боришини таъминлашга хизмат қилади.
Бу жараёнда давлат хизматчиларининг тил меъёрларини билиши, расмий услубда фикрни тўғри ифодалай олиши ва иш юритиш қоидаларига амал қилиши муҳим. Зеро, давлат тилининг нуфузи фақат қонунларда белгиланган нормалар билан эмас, балки унинг кундалик фаолиятда қай даражада тўғри ва самарали қўлланиши билан ҳам белгиланади.
Тил маданиятини юксалтиришда таълим тизимининг ўрни ҳам беқиёс. Мактабгача таълим ташкилотларидан тортиб олий таълим муассасаларигача бўлган барча босқичларда она тилини пухта ўргатиш, ўқувчилар ва талабаларнинг оғзаки ҳамда ёзма нутқини ривожлантириш, адабий тил меъёрларига риоя қилиш кўникмаларини шакллантириш долзарб вазифалардан ҳисобланади.
Шу билан бирга, ўзбек тилининг илмий салоҳиятини ошириш, соҳавий атамаларни тартибга солиш, замонавий луғатлар ва қомусий нашрлар яратиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Тил илм-фаннинг барча соҳаларида мураккаб тушунчаларни аниқ ифодалай олгандагина унинг имкониятлари янада кенгаяди. Бу эса илмий тадқиқотлар, сифатли дарсликлар ва замонавий ўқув қўлланмаларни ўзбек тилида яратишга бўлган эҳтиёжни оширади.
2025–2026 йиллардаги ислоҳотлар: янги вазифалар ва замонавий ёндашувлар
Ўзбек тилини ривожлантириш борасидаги ислоҳотларнинг навбатдаги муҳим босқичи 2025 йил 20 октябрда қабул қилинган «Давлат тилини янада ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Президент қарори билан белгиланди. Ушбу ҳужжатда давлат тилининг жамият ҳаётидаги ўрнини мустаҳкамлаш, унинг таълим, илм-фан ва замонавий ахборот технологияларидаги имкониятларини кенгайтиришга қаратилган вазифалар белгилаб берилди.
Қарорда 2020–2030 йилларда ўзбек тилини ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш концепциясини 2025–2026 йилларда амалга ошириш дастури тасдиқланди. Бу эса аввал белгиланган стратегик мақсадларни янги босқичда давом эттириш, уларнинг ижросини амалий вазифалар билан бойитиш ва натижадорликни оширишга қаратилган муҳим қадамдир.
Қарордаги муҳим янгиликлардан бири давлат органлари ва ҳудудий ҳокимликлар тизимида раҳбарнинг маънавият ва давлат тили масалалари бўйича маслаҳатчиси лавозимини жорий этиш бўлди. 2026 йил 1 январдан бошлаб белгиланган тартибда жорий этилган мазкур лавозим давлат тилига оид вазифаларни мувофиқлаштириш, иш юритишда тил меъёрларига риоя этилишини таъминлаш ва маънавий-маърифий ишларни кучайтиришга хизмат қилиши кўзда тутилган.
Таълим соҳасида ҳам янги вазифалар белгиланган. 2026 йилдан бошлаб таълим қардош тилларда олиб бориладиган умумий ўрта таълим ташкилотлари учун ўзбек тилини ўргатишга мўлжалланган янги авлод дарсликларини яратиш, мактабгача таълим педагоглари учун ўқув қўлланмалар ишлаб чиқиш ва болаларга мўлжалланган кўргазмали материалларни тайёрлаш назарда тутилган.
Жумладан, мактабгача таълим ёшидаги болалар учун «Менинг илк изоҳли луғатчам» номли расмли луғат китобини яратиш, ўзбек тилини ўргатишга қаратилган замонавий анимацион видео ва аудио маҳсулотларни ишлаб чиқиш белгиланган. Бундай ташаббуслар болаларнинг тилга бўлган қизиқишини эрта ёшдан шакллантириш, янги сўзларни осон ўзлаштириш ва ўрганиш жараёнини қизиқарли ташкил этишда муҳим аҳамият касб этади.
Ислоҳотларнинг яна бир муҳим йўналиши — ўзбек тилининг луғат ва қомусий манбаларини рақамлаштириш. Қарорга мувофиқ, кўп жилдли «Ўзбекистон миллий қомуси»ни электрон шаклда тайёрлаш ва эълон қилиш бўйича норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳасини киритиш, «Она тили. Қомус» китобини эса 2026 йил 1 декабрга қадар нашрга тайёрлаш ва чоп этиш вазифалари белгиланган.
Бу ташаббуслар миллий илмий ва маърифий меросдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш, зарур маълумотларни электрон муҳитда тезкор топиш ва ёшларнинг сифатли манбаларга бўлган эҳтиёжини қондиришга хизмат қилади.
Айниқса, ўзбек тилини сунъий интеллект технологиялари ёрдамида қўллаб-қувватлаш масаласига алоҳида эътибор қаратилаётгани диққатга сазовор. Қарорда ўзбек тилини сунъий интеллект воситалари орқали қўллаб-қувватлашга хизмат қиладиган платформани ишлаб чиқиш бўйича норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳасини киритиш белгиланган.
Бундай платформаларни ривожлантириш келгусида электрон луғатлар, матнларни таҳлил қилиш воситалари, имло ва услубни текшириш тизимлари, нутқни матнга ва матнни нутққа айлантириш технологиялари каби йўналишларда янги имкониятлар яратиши мумкин. Бироқ, бунинг учун катта ҳажмдаги сифатли ўзбекча матнлар, илмий асосланган луғатлар, меъёрлаштирилган атамалар ва тил мутахассисларининг фаол иштироки зарур.
Қарорда янги атамаларни жамоатчилик муҳокамасидан ўтказиш, тасдиқланган атамаларни электрон реестрда жамлаш, соҳавий ва изоҳли луғатларни ягона электрон платформада бирлаштиришга қаратилган ишлар ҳам назарда тутилган. Бу замонавий тушунчаларни ўзбек тилида аниқ ва изчил ифодалаш, турли соҳаларда атамалардан бир хил фойдаланиш ва тилнинг табиий ривожланишини илмий асосда қўллаб-қувватлаш учун муҳимдир.
Тилнинг халқаро нуфузини ошириш ҳам янги чора-тадбирларнинг устувор йўналишларидан биридир. Шу мақсадда ҳар йили халқаро илмий-амалий конференциялар ўтказиш, хорижлик талабалар ўртасида ўзбек тилига оид олимпиада ва танловлар ташкил этиш, «Жонажон ўзбек тилим» танловини ўтказиш ҳамда умуммиллий диктант лойиҳасини амалга ошириш белгиланган.
Шунингдек, Алишер Навоий номидаги халқаро ўзбек тили олимпиадасини ўтказиш, унинг ғолибларини белгиланган тартибда давлат гранти асосида олий таълимга қабул қилиш имкониятини яратиш кўзда тутилган. Бу каби чоралар ўзбек тилини ўрганишга бўлган қизиқишни рағбатлантириш, истеъдодли ёшларни қўллаб-қувватлаш ва тилшунослик соҳасига янги авлод вакилларини жалб этишга хизмат қилади.
Хориждаги ватандошлар фарзандларига ўзбек тилини ўргатиш, уларни дарсликлар ва ўқув қўлланмалари билан таъминлаш, шунингдек, мамлакатимизда яшовчи турли миллат вакиллари учун тил ўрганиш курсларини кенгайтириш ҳам муҳим вазифалар сирасига киради. Бу ташаббуслар ўзбек тилининг халқаро майдондаги мавқеини мустаҳкамлаш билан бирга, унинг турли халқлар ўртасидаги маданий мулоқот воситаси сифатидаги аҳамиятини ҳам оширади.
Ушбу чора-тадбирлар тил сиёсатида ҳуқуқий мақомни мустаҳкамлашдан амалий натижадорликка, анъанавий таълимдан рақамли технологияларга, миллий миқёсдаги ишлардан халқаро ҳамкорликка қадар бўлган кенг қамровли ёндашув шаклланаётганини кўрсатади.
Она тилини асраш — умуммиллий масъулият
Тилнинг равнақи фақат қабул қилинган қонунлар, фармон ва қарорлар ёки давлат дастурларининг ижроси билан белгиланмайди. Бу жараёнда ҳар бир фуқаронинг муносабати, кундалик мулоқотдаги масъулияти, саводхонлиги ва она тилига бўлган эҳтироми ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Аввало, оилада болаларга она тилини тўғри ўргатиш, уларни китоб мутолаасига қизиқтириш, бой ва равон нутққа одатлантириш муҳим. Мактабда эса ўқувчиларни фақат грамматик қоидаларни ўзлаштиришга эмас, балки мустақил фикрлаш, ўз фикрини аниқ ифодалаш, матн яратиш ва сўз бойлигидан ўринли фойдаланишга ҳам ўргатиш зарур.
Ёшларнинг бадиий адабиёт, илмий-оммабоп китоблар ва сифатли электрон манбаларга қизиқишини ошириш тилнинг табиий бойишини таъминлайди. Чунки китоб ўқиган инсоннинг сўз бойлиги кенгаяди, фикрлаш доираси ўсади, нутқи равонлашади. Бундай муҳитда вояга етган авлод тилни фақат мулоқот воситаси эмас, балки билим ва маънавият манбаи сифатида ҳам қадрлайди.
Оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқлар зиммасига ҳам катта масъулият юкланади. Бугун миллионлаб инсонлар ахборотни айнан рақамли платформалар орқали қабул қилмоқда. Демак, интернетдаги ўзбекча материалларнинг сифати, журналистлар ва блогерларнинг нутқ маданияти, реклама ҳамда оммавий ахборотдаги ёзувларнинг саводлилиги жамиятнинг тил маданиятига бевосита таъсир кўрсатади.
Айни пайтда тил софлигини асраш деганда уни бошқа тиллардан бутунлай ажратиш ёки табиий тил алоқаларини инкор этиш тушунилмаслиги лозим. Тиллар ўртасидаги ўзаро таъсир тарихий ва табиий жараёндир. Муҳими, янги тушунчаларни ифодалашда ўзбек тилининг ички имкониятларидан самарали фойдаланиш, ўзлашган сўзларни меъёр асосида қўллаш ва жамоатчиликка тушунарли ифода воситаларини таклиф этишдир.
Бошқа тилларни ўрганиш ҳам бугунги дунёда муҳим эҳтиёжга айланган. Хорижий тилларни билиш илм-фан, технология ва халқаро ҳамкорлик имкониятларини кенгайтиради. Бироқ бу жараён она тилини пухта билиш, унинг бойликларини қадрлаш ва давлат тилида эркин мулоқот қилиш масъулияти билан уйғун бўлиши керак. Миллий ўзликни англаган, ўз тилини ҳурмат қилган инсон бошқа халқларнинг тили ва маданиятига ҳам ҳурмат билан қарайди.
Ўзбек тилининг асрлар давомидаги тараққиёт йўли, унинг давлат тили сифатидаги мақоми ва бугун амалга оширилаётган ислоҳотлар бир ҳақиқатни яна бир бор тасдиқлайди: тил миллатнинг маънавий қудрати, давлатнинг маданий салоҳияти ва жамиятнинг тараққиёт мезонларидан биридир.
Энг муҳими, она тилига эҳтиром ҳар бир инсоннинг кундалик ҳаётида, сўзида, ёзувида, касбий фаолиятида ва фарзандлар тарбиясида намоён бўлиши лозим. Чунки тилни асраш — ўтмишни эъзозлаш, бугунни англаш ва келажак олдидаги масъулиятни ҳис этиш демак.
Она тилимиз асрлар давомида халқимизни бирлаштириб, маънавий меросимизни авлодларга етказиб келди. Энди унинг имкониятларини замонавий тараққиёт билан уйғунлаштириш, илм-фан ва технологиялар тили сифатидаги салоҳиятини кенгайтириш, жаҳон миқёсидаги нуфузини ошириш барчамизнинг умумий вазифамиздир. Зеро, тили қадрланган миллатнинг маънавий илдизлари мустаҳкам, келажакка интилиши эса ишончли бўлади.
Отабек Жиянбоев,
Халқ депутатлари Тошкент шаҳар Кенгаши депутати.
ЎзА
