“Тегирмон”: Файзулла Хўжаев образига янгича нигоҳ (+видео)
Тарихий шахс ҳақида фильм яратиш — унинг ҳаётини экранда кўрсатиш билангина чекланмайди.
Бундай асардан давр руҳини, тарихий ҳақиқатни ва қаҳрамон шахсини тўғри очиб бериш талаб этилади.
Яқинда томошабинларга тақдим этилган режиссёр Зулфиқор Мусоқовнинг Файзулла Хўжаев тақдирига бағишланган «Тегирмон» бадиий-публицистик фильми ҳам ўзининг таъсирчан тасвирлари билан эътиборни тортди. Айни пайтда, фильмда баҳс-мунозарага сабаб бўладиган жиҳатлар ҳам йўқ эмас. Фанлар академияси санъатшунослик институти бўлим бошлиғи, киношунос, санъатшунослик фанлари доктори, профессор Нигора Каримова фильмнинг ютуқ ва камчиликлари, унинг ўзига хос жиҳатлари ҳақида фикр билдирди:
— Сўнгги пайтларда томошабинларга тақдим этилган фильмлар орасида режиссёр Зулфиқор Мусоқовнинг «Тегирмон» номли бадиий-публицистик фильми алоҳида эътиборга молик. Фильм Ўзбекистон ҳукуматида муҳим лавозимларда фаолият юритган, жадидлар ҳаракатининг фаол иштирокчиларидан бири Файзулла Хўжаев ҳаёти ва тақдирига бағишланган.
Айтиш керакки, фильм премьераси айнан Қатағон қурбонларини ёд этиш куни арафасида бўлиб ўтди. Ўйлайманки, фильм кўплаб томошабинлар учун кутилган ва долзарб мавзуни очиб берди.
Аввало, мутахассис сифатида фильмнинг тасвирий қатламига, яъни унинг айнан бадиий-публицистик фильм экани ва ҳужжатлиликка устувор аҳамият берилганига эътибор қаратган бўлардим. Фильмнинг постановкачи оператори Азиз Орзиқуловнинг иши алоҳида эътиборга лойиқ. Унинг суратга олиш услуби ва тасвирий олами ҳужжатлиликка мойиллиги билан ажралиб туради.
Фильм қаҳрамони ва унинг асосий портретига келадиган бўлсак, премьерани тарихчилар ва кўплаб экспертлар билан биргаликда томоша қилдик. Турли фикрлар билдирилди. Мен бу фильмни Файзулла Хўжаев шахсини янгича талқин қилишга уриниш, деб баҳолаган бўлардим. Чунки унинг шахси турли талқинлар ва янгича ёндашувларни талаб қилади.
Шу ўринда «Ўзбеккино» агентлиги томонидан давлат буюртмаси асосида «Жонли тарих» — «Тирик тарих» лойиҳасининг йўлга қўйилгани жуда қувонарли ва керакли ташаббус, деб ўйлайман. Бу лойиҳа албатта самара беради.
Бироқ шундай тарихий шахсларга, биринчи навбатда, жадидларимизга бағишланган фильмлар аввало, ҳужжатли форматда бўлишини истардим. Айнан тарихий ҳужжатлар орқали бу инсонлар яшаб ўтган даврнинг фожиасини кўрсатиш томошабин учун янада фойдали бўлар эди.
«Тегирмон» фильмининг бадиий ютуқларини эътироф этган ҳолда айтиш керакки, айрим бадиий умумлашмалар ва хулосалар Файзулла Хўжаевнинг ҳақиқий тимсолини, унинг ўша давр инсони эканини тўлақонли очиб бера олмаган.
<iframe width="560" height="315" src="https://www.youtube.com/embed/p3SLqlcZmSM?si=ZSX51oJhV_vt7YhK" title="YouTube video player" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>Жадидлар фожиаси кенг кўламли ва чуқур тадқиқотларни талаб этади. Биз бугунги кун нуқтаи назаридан ўша даврда яшаган инсонларга тез ва осон баҳолар берсак, масалан, «у тоталитар тизимга хизмат қилган» деган хулосалар билан чеклансак, бу ёш авлоднинг тарихни хотира сифатида англашига халақит бериши мумкин.
Фильмда Файзулла Хўжаевни ўлимга маҳкум этган терговчининг ўзбек сифатида тасвирланиши, албатта, бадиий тўқима. Унинг замирида «ўзбекни ўзбек бошини еди» деган метафора ётади. Лекин, менимча, бугун жадидларимизга бўлган муносабатни айнан шу нуқтаи назардан ифодалаш унчалик тўғри эмас.
Албатта, фильмнинг таъсирли жиҳатлари кўп. Оз бўлса-да, архив материалларидан фойдаланилгани томошабинда эмпатия ҳиссини уйғотади, қаҳрамонга нисбатан ўз муносабатини шакллантиради.
Лекин ана шу муносабат ҳаққоний далиллар асосида, яъни ҳужжатли кино тили орқали шакллантирилса яхшироқ бўлар эди.
Н.Раҳмонова,
Н.Абдувоитов (видео),
А.Аҳмедов (монтаж), ЎзА
