Тарих қўйнидан топилган нодир битиклар

Бухоро — ҳар бир қарич заминида тарихнинг бир бўлаги яширинган, асрлар оша ўз сирларини авлоддан-авлодга етказиб келаётган бетакрор шаҳар. Бу заминда баъзан оддий бир сопол парчаси, девор қолдиғи ёки нақш бўлаги ҳам бутун бир давр ҳақида тасаввур берадиган қимматли илмий манбага айланади.

Айни пайтда Бухоро шаҳридаги Шаҳристон археологик ёдгорлигида олиб борилаётган халқаро археологик тадқиқотлар ана шундай тарихий мўъжизалардан бирини юзага чиқарди. Ўзбекистон–АҚШ халқаро археологик экспедицияси томонидан олиб борилган қазишма ишлари жараёнида Сомонийлар даврига оид жоме масжидининг меъморий безакларига мансуб, куфий ёзувлар туширилган ганч панель қолдиқлари аниқланди. Бу — шунчаки археологик топилма эмас. Унда Бухоронинг ўрта асрлардаги маънавий ҳаёти, меъморий тафаккури, бадиий диди ва ёзув маданияти мужассам.

Топилманинг энг эътиборли жиҳатларидан бири — унда куфий ёзувларнинг акс этганидир. Куфий хат ислом оламидаги энг қадимий хат турларидан бири сифатида нафақат диний матнларни ифодалаш, балки меъморий безакнинг муҳим қисми сифатида ҳам кенг қўлланилган.Шу маънода Шаҳристондан топилган ганч панель парчалари Бухорода Сомонийлар даври меъморчилигида ёзув ва безак санъати қандай уйғунлашганини ўрганиш учун ноёб имконият яратади.

Асрлар давомида тупроқ бағрида ётган бу нозик ганч бўлаклари ўша давр усталарининг маҳорати, нақш ва ёзувни бир бутун бадиий композицияга айлантириш қобилияти ҳақида сўзлайди. Энг муҳими, улар бизга Сомонийлар даври Бухоросининг фақат сиёсий ва иқтисодий эмас, балки юксак маданий-маърифий марказ бўлганини яна бир бор англаш имконини беради.

Топилма ҳали тўлиқ ҳолда сақланиб қолмаган. Асрлар, табиий жараёнлар ва вақтнинг шафқатсиз синовлари унинг айрим қисмларини емирган. Аммо бу ҳолат унинг қимматини камайтирмайди. Аксинча, ҳар бир сақланиб қолган парча тарихнинг йўқолиб кетиши мумкин бўлган бир саҳифасини қайта тиклаш имконини беради.

Шаҳристондаги тадқиқотлар кўлами ҳам алоҳида эътиборга молик. Экспедицияда Ўзбекистон ва АҚШ мутахассислари билан бир қаторда Россия ва Эрон археологлари, рассомлар, чизмачилар ҳамда “Бухоро” давлат музей-қўриқхонаси ходимлари иштирок этишмоқда. Бу ҳамкорлик Бухоро тарихини бир мамлакат ёки бир мактаб доирасидагина эмас, балки халқаро илмий ҳамжамият иштирокида комплекс ўрганишга хизмат қилмоқда.

Экспедиция раҳбари Жамолиддин Мирзаҳмедовнинг таъкидлашича, аниқланган ганч панель қолдиқлари бизга тўлиқ ва яхши сақланган ҳолда етиб келмаган. Шу сабабли мутахассислар томонидан топилмани келажак авлод учун асраб қолиш мақсадида реставрация ва консервация ишлари олиб борилмоқда.

Бу жараённинг ўзи ҳам катта илмий меҳнатни талаб этади. Зеро, археолог учун топилмани ер бағридан чиқариш — ишнинг якуни эмас, балки янги босқичининг бошланишидир. Уни илмий ҳужжатлаштириш, ҳолатини мустаҳкамлаш, ҳар бир бўлагини ўрганиш, асл кўриниши ҳақида илмий хулосалар чиқариш ва келажак тадқиқотлар учун сақлаш — ниҳоятда масъулиятли вазифа.

Бугун мамлакатимизда тарихий-маданий меросни асраб-авайлаш, археологик тадқиқотларни кенгайтириш, қадимий шаҳарларимизнинг илмий ва туристик салоҳиятини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан тарихий меросимизни чуқур ўрганиш, уни асраб-авайлаш ва дунёга кенг тарғиб этиш борасида амалга оширилаётган ишлар ҳам ана шу эзгу мақсадга хизмат қилмоқда. Зеро, тарихни асраш — фақат эски биноларни сақлаб қолиш эмас. Бу — аждодлар тафаккури, илмий салоҳияти, бадиий маҳорати ва маънавий меросини келажак авлодга тўлақонли етказиш демакдир. Шу нуқтаи назардан олиб қараганда, Шаҳристондаги ҳар бир археологик топилма мамлакатимизнинг бой тарихини янги қирраларда кашф этишга хизмат қилади. Бугун ер бағридан чиқарилаётган бир ганч парчаси эртага халқаро илмий тадқиқотларнинг муҳим манбасига, музей экспозициясининг ноёб намунасига ёки Бухоро меъморчилиги тарихининг номаълум саҳифасини очадиган далилга айланиши мумкин.

Ер бағрида ҳали қанча сир бор? Шаҳристондаги тадқиқотлар ҳали давом этмоқда. Археологлар билан бир қаторда реставраторлар, рассомлар, чизмачилар ва музей мутахассислари ҳам иш олиб бормоқда. Аниқланган меъморий ганч безакларини мустаҳкамлаш, консервация қилиш ва илмий жиҳатдан ўрганиш ишлари изчил давом эттирилмоқда.

Эҳтимол, ер бағрида ҳали биз билмаган бошқа сирлар ҳам бордир. Балки навбатдаги қазишмалар яна бир ёзувни, қадимий бинонинг янги қисмини ёки Бухоронинг Сомонийлар давридаги ҳаёти ҳақида янги тасаввур берадиган ноёб ашёни юзага чиқарар. Зеро, археологиянинг жозибаси ҳам шунда — ҳар бир топилма жавоб билан бирга янги саволларни ҳам туғдиради.

Шаҳристон заминидан топилган куфий ёзувли ганч панель қолдиқлари асрлар қаъридан бугунги кунга етиб келган нозик, аммо бебаҳо хабар кабидир. У бизга Сомонийлар даврида Бухорода нафақат улкан меъморий иншоотлар барпо этилгани, балки уларнинг ҳар бир безаги, ҳар бир чизиғи ва ҳар бир ёзувига юксак бадиий дид билан ёндашилганини англатади. Энг муҳими, бу топилма бизга яна бир ҳақиқатни эслатади: тарих йўқолмайди — агар уни излайдиган, ўрганадиган ва асрайдиган авлод бор бўлса, у яна ва яна тилга киради.

Бугун Шаҳристонда археологлар тупроқ қатламларини эҳтиёткорлик билан очар экан, аслида Бухоронинг минг йиллик хотирасини қайта уйғотмоқда. Ганчдаги ҳар бир чизиқ, куфий битикнинг ҳар бир белгиси, деворнинг ҳар бир қолдиғи — биз учун аждодлардан қолган сукутдаги мактубдир. Бу мактубни ўқиш, уни асраш ва келажак авлодларга етказиш эса бугунги авлод зиммасидаги муқаддас масъулиятдир.

Зариф Комилов, ЎзА мухбири