Сув, қалъа ва сиёсат: Ўрта асрларда сув иншоотларини қўриқлаш қанчалик муҳим бўлган?
Қадимги давлатчилигимиз тарихида сув иншоотлари оддий иншоот эмас, балки мустақиллик ва қудрат белгиси бўлган. Самарқанднинг жануби-шарқида, Зарафшон дарёсининг чап соҳилида ажойиб бир ҳарбий-муҳандислик обидаси қад ростлаган.
Дарғом каналининг бош тўғони ёнида барпо этилган бу истеҳком бутун воҳанинг ҳаёт манбаини ҳимоя қилган. Илк ўрта асрларда бу улкан қалъа “Варқсар”, яъни “Тўғонбоши”, кейинчалик Рабодхўжа номи билан донг таратган. Аждодларимиз сув тақсимотини давлат хавфсизлигининг устуни деб билишган.
Истеҳкомнинг меъморий тузилиши ва ҳажми сўғд бинокорлигининг нақадар юксак даражада бўлганини исботлайди. Қўрғоннинг сақланиб қолган ташқи деворлари тарихий ҳақиқатнинг яққол гувоҳидир. Мажмуанинг узунлиги олти юз метрни, кенглиги эса уч юз метрни ташкил этган. Умумий майдони ўн саккиз, йигирма гектарга тенг бўлган бу ҳудуд мустақил ва мукаммал ҳарбий шаҳарча эди. Учта мустаҳкам дарвозага эга қалъа душман ҳужумини қайтариш учун ғоят қулай тарзда лойиҳалаштирилган. Муҳандисларимиз дарёнинг шиддатли оқимини жиловлай оладиган ва шу билан бирга шаҳарни қўриқлайдиган тенгсиз тартиб яратишган.
Бу қалъанинг давлат бошқаруви ва мудофаасидаги ўрни жуда катта бўлган. Тарихчи Табарий қолдирган маълумотлар буни тасдиқлайди. Етти юз йигирма биринчи йилда Самарқандда араб халифалигига қарши кучли қўзғолон кўтарилади. Хуросон ноиби Хузайна исённи бостириш учун айнан Рабодхўжа қўрғонига ҳужум уюштиради. Унинг мақсади Дарғом каналини боғлаш ва шаҳар аҳолисини сувсиз қолдириш эди. Бироқ сўғдийлар ўз ҳаёт манбаларини душман қўлига топширишни асло истамадилар. Улар қўрғонни қаҳрамонона мудофаа қилиб, босқинчиларнинг пухта тузилган ҳарбий режасини барбод этдилар.
Сув устидаги курашлар бу билан ҳеч қачон тўхтаб қолмаган. Етти юз ўттиз олтинчи йилда Хуросоннинг кейинги ноиби Асад ҳам қалъага юриш қилади. У узоқ давом этган қамал натижасида Рабодхўжа қўрғонини эгаллашга муваффақ бўлади. У ҳам ўз ўтмишдоши каби самарқандликларни сувсиз қолдириш орқали тиз чўктиришга уринади. Айнан шу қонли воқеалар маҳаллий ҳукмдорларга ўта муҳим бир сабоқ берган. Сув тўғонини ҳимоя қилиш учун бу ерда доимий ва кучли ҳарбий қўшин сақлаш ҳаётий заруратга айланган. Кимки Варқсарни назорат қилса, бутун Самарқанднинг юраги унинг қўлида бўлган.
Асрлар ўтиши билан бу ҳудуднинг ҳарбий салоҳияти мисли кўрилмаган даражада ўсиб борди. Олим Насафий ёзиб қолдирган тарихий битиклар кишини лол қолдиради. Ўн иккинчи асрга келиб Рабодхўжа қўрғонида жами ўн олти минглик қўшин жойлашган эди. Бундан тўрт мингини тезкор отлиқ суворийлар, ўн икки мингини эса пиёда жангчилар ташкил қилган. Битта сув иншоотини қўриқлаш учун шунча кўп аскар жалб этилиши давлатнинг улкан қудратини кўрсатади. Ушбу рақамлар аждодларимизнинг молиявий имкониятлари ва мукаммал саркардалик санъатидан далолат беради. Мамлакат бошқарувчилари сув хавфсизлиги йўлида хазинадан ҳеч қандай маблағ аямаганлар.
Истеҳком фақатгина ҳарбий қароргоҳ бўлиб қолмай, йирик ижтимоий ва иқтисодий масканга ҳам айланган. Ўн бешинчи асрда Рабодхўжа қўрғони атрофида қарийб қирқ мингга яқин аҳоли истиқомат қилган. Самарқанд ҳокими томонидан бу жамоага ўта шарафли ва масъулиятли вазифа юклатилган. Улар Дарғом каналининг бош тўғонини мунтазам назорат қилиб туришлари ва таъмирлашлари шарт эди. Давлат бу оғир меҳнатни қадрлаган ва уларни барча турдаги хирож солиқларидан озод этган. Бу одилона бошқарув усули жамиятдаги барқарорликни ва халқнинг давлатга бўлган ишончини мустаҳкамлаган. Одамлар ўз меҳнати қадрланаётганини кўриб, сув иншоотини янада кучлироқ асраганлар.
Қўрғон тарихининг энг ёрқин саҳифалари унинг муқаддас зиёратгоҳга айланиши билан боғлиқ. Бу ерда сув илмининг чинакам билимдонлари, эл ҳурматига сазовор бўлган тўғончилар бошлиқлари дафн этилган. Саккиз юз қирқ тўртинчи йилда вафот этган Абу Закариййа Варақсарий хоки шу ерда қўним топган. Шунингдек, ўн иккинчи асрнинг буюк сиймоси Хожа Закариййа Варақ ҳам шу даргоҳда мангу ором топган. Давлат арбоблари уларнинг қабри устига пишиқ ғиштдан маҳобатли мақбара бино қилдирганлар. Айнан шу тарихий шахсларнинг ҳурмати юзасидан қалъа кейинчалик Рабоди Хожа номи билан шуҳрат қозонган. Халқимиз ҳаёт манбаи бўлмиш сувнинг асл посбонларини асрлар оша улуғлаб келган.
Мозийнинг бу ёрқин саҳифалари бизни буюк давлатчилигимиз ва муҳандислик меросимиз устида теран мушоҳада юритишга чорлайди. Рабодхўжа қўрғони шунчаки қуруқ деворлар ва қурол-яроғлар йиғиндиси эмас. У аждодларимизнинг сув қадрини ва Ватан мудофаасини қандай англаганликларини кўрсатувчи очиқ китобдир. Қирқ минг аҳоли ва ўн олти минг аскарни ўзида жамлаган бу мажмуа миллий тарихимизнинг, давлатчилигимиз қудратининг буюклигини исботлайди.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
