Султон Ҳусайннинг бўз тулпори ёхуд темурийлар саройини лол қолдирган воқеа

Султон Ҳусайн Бойқаро даврида бир тулпорнинг ўлими сарой аҳлини қандай оғир синовга дучор қилгани ва бу вазиятдан чиқиш учун топилган оқилона ечим кишиларни ҳайратга солиб келади.

Салтанат кўрки ва ҳукмдор ҳамроҳи

Султон Ҳусайн Бойқаро ҳукмронлиги даври (1469–1506) Турон тарихида нисбий тинчлик, маданий тараққиёт ва илм-фан ривожи билан ажралиб туради. Айниқса, пойтахт – Ҳирот шаҳри Шарқнинг энг кўркам ва илм-маърифат ўчоқларидан бирига айланди. Бу даврда ҳукмдорнинг шахсияти, унинг дунёқараши ва қизиқишлари бутун салтанат ҳаётига ўз таъсирини ўтказмай қолмасди. Султон Ҳусайннинг Ашҳаб исмли (арабчадан таржима қилганда “бўз”, “тарғил” маъноларини англатувчи) тулпорига бўлган алоҳида меҳри ҳам ана шундай, ҳукмдор шахсияти орқали тарихга муҳрланган ёрқин лавҳалардан биридир.

Туркий давлатчилик анъаналарида от шунчаки улов ёки жанг воситаси эмас. У чавандознинг энг яқин ҳамроҳи, унинг ижтимоий мавқеи, қудрати ва обрўсининг рамзи саналган. Ҳукмдорнинг оти эса бутун салтанатнинг кўрки, унинг ҳарбий қудратининг тимсоли эди. Ашҳаб ҳам подшоҳ учун ана шундай юксак қадрга эга бўлган. У кўплаб ҳарбий юришлар ва тўқнашувларда Султон Ҳусайнга содиқ ҳамроҳ бўлган. Шу сабабли подшоҳнинг унга бўлган муносабати оддий бир жонзотга бўлган меҳрдан анча юқори турар, бунда рамзий маъно устуворлик қиларди.

“Чақмоқ суратли” тулпор тавсифи

Ашҳабнинг шон-шуҳрати унинг ташқи кўриниши ва ғайриоддий қобилиятлари билан боғлиқ афсонавий тавсифларда янада яққолроқ намоён бўлади. Даврнинг атоқли муаррихи Зайниддин Восифий ўзининг машҳур “Бадоеъ ул-вақоеъ” (“Ажойиб воқеалар”) асарида бу отни батафсил тасвирлайди. Унга кўра, Ашҳаб оқу қора тусли, ўта келишган ва гўзал, айни пайтда мислсиз даражада учқур бўлган. Восифий унинг тезлигини тасвирлар экан, ақл бовар қилмас бир қиёс келтиради: “Унга минган одам бирор томонга камондан ўқ отгудек бўлса, унинг ортидан от солганда, у от нишондан ўтгандан кейин ўқ ўша мўлжалга етиб келиб тегар эди”.

Бу тасвир, шубҳасиз, муболағага асосланган. Бироқ унинг замирида чуқур мазмун ётади. Бу ўринда отнинг жисмоний имкониятларини ўлчаш эмас, балки унинг тимсолий қийматини, унинг подшоҳ қудратига нечоғли мос эканини кўрсатиш мақсади биринчи ўринда турган. “Ўқдан ўзар тулпор” тимсоли орқали муаллиф Султон Ҳусайннинг ҳарбий юришларидаги шиддати, унинг душман устидан қозонган ғалабаларининг тезкорлиги ва муқаррарлигига ишора қилган.

Навоийшунос олим Қодиржон Эргашевнинг маълумот беришича, буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоийнинг “Ҳайрат ул-аброр” достонида ҳам Ашҳабнинг таърифи келтирилиши бу отнинг ўз даври маданий ҳаётида қанчалик муҳим ўрин тутганидан далолат беради. Навоий ҳукмдор мадҳига бағишланган бобда унинг отини ҳам алоҳида шарафлайди: “Ашҳаби ранг ичра бўлуб барқфом, Ранги неким, пўяда ҳам барқгом”.

Бу байтда шоир Ашҳабнинг ранги ва ҳаракатини чақмоққа менгзайди. “Барқфом” (чақмоқ рангли) ва “барқгом” (чақмоқ қадамли) сўзлари орқали унинг нафақат ташқи кўриниши, балки югуриши ҳам чақмоқдек шиддатли бўлганига урғу берилади. Навоий унинг нафис йўрғалашини тоғ каклигининг (кабки дари) юришига қиёслаб, Ашҳабнинг олдида ҳатто бу гўзал қуш ҳам оддий бир зоғ (қарға) каби кўримсиз бўлиб қолишини таъкидлайди. Бу бадиий тасвирлар орқали Навоий Ашҳабнинг шунчаки тезюрар от эмас, балки ўзида куч ва гўзалликни мужассам этган мукаммал бир жонзот эканини кўрсатади. Энг муҳими, шоир бу тулпор подшоҳнинг жанговар шони, унинг “юз туман аъдо черикин синдурган” (юз минглаб душман қўшинини мағлуб этган) жасоратининг ажралмас бир қисми эканини алоҳида қайд этади.

Кишилик тарихидаги машҳур отлар

Шу ўринда қайд этиш жоизки, ҳукмдорларнинг ўз отларига бўлган алоҳида муносабати жаҳон тарихида кўп учрайдиган ҳодиса. Бундай отлар кўпинча ўз эгаларининг шон-шуҳрати билан чамбарчас боғланиб, тарих ва афсоналарнинг бир қисмига айланган. Бу борада энг машҳур мисоллардан бири, шубҳасиз, Македониялик Александрнинг Буцефал исмли отидир. Ривоятларга кўра, ёш Александр ҳеч ким бўйсундира олмаган ёввойи бир отни ўзининг соясидан қўрқаётганини пайқаб, уни қуёшга қарата буриш орқали жиловлайди. Бу ҳодиса Александрнинг отаси, шоҳ Филипп Иккинчини ҳайратга солиб, ўғлига қарата: “Ўғлим, ўзингга муносиб бошқа бир салтанат қидир, Македония сен учун торлик қилади”, дейишига сабаб бўлади. Буцефал Александрнинг Ҳиндистонгача бўлган барча ҳарбий юришларида ҳамроҳ бўлади ва жангда ҳалок бўлгач, буюк саркарда ўз оти шарафига Буцефала шаҳрига асос солади.

Бошқа бир ўта кескин мисол Рим императори Калигула ва унинг Инцитат лақабли оти билан боғлиқ. Тарихчиларнинг ёзишича, Калигула ўз отини шу даражада яхши кўрганидан унга мармардан отхона қурдирган, фил суягидан охур ясатган, қимматбаҳо ёпинчиқлар ёпган ва ҳатто уни ўзининг номидан меҳмонларни таклиф қиладиган даражага етказган. Айрим манбаларда Калигула ўз отини консул этиб тайинламоқчи бўлгани ҳақидаги маълумотлар ҳам учрайди. Гарчи бу воқеа Калигуланинг ақлдан озгани ёки Рим сенатини масхара қилиш ниятининг ифодаси сифатида талқин қилинса-да, у ҳукмдорнинг ўз отига бўлган муносабати орқали сиёсий куч намойишининг чўққисини кўрсатади.

Ашҳаб тарихини ушбу мисоллар билан таққослар эканмиз, темурийлар саройидаги муҳитнинг ўзига хослиги яққол намоён бўлади. Александр ва Буцефал воқеаси саркарданинг ёшлигидаги донолиги ва тақдири азалдан белгиланганига урғу берса, Калигула ва Инцитат ҳодисаси чексиз ҳокимиятнинг мантиқсизликка айланишини кўрсатади. Ашҳаб атрофидаги воқеалар эса бутунлай бошқа бир жиҳатни – ҳукмдорнинг ҳиссиётлари ва сарой аҳлининг ақл-заковати ўртасидаги нозик мувозанатни очиб беради. Бу ерда от нафақат куч ёки бойлик рамзи, балки юксак ақлий маданият ва донишмандлик синаладиган бир воситага айланади.

Ҳукмдор ғазаби ва сарой аҳли учун синов

Тақдир тақозоси билан Ҳиротда отлар орасида ўлат касаллиги тарқалади. Ҳар куни ўнлаб отларнинг нобуд бўлаётгани ҳақидаги хабарлар мирохўр (отхона бошлиғи) томонидан подшоҳга етказиб туриларди. Ўз даври учун бундай эпидемия нафақат иқтисодий зарар, балки салтанатнинг ҳарбий қудратига жиддий зарба бериши мумкин бўлган офат эди. Султон Ҳусайннинг севимли оти Ашҳаб ҳам бу касалликка чалингач, подшоҳнинг ташвиши янада ортади. Восифийнинг ёзишича, ҳукмдор хотири паришон бўлиб, қаттиқ ғазаб билан шундай дейди: “Кимки Ашҳаб ўлди, деган хабарни келиб айтадиган бўлса, уни икки нимта қилгум...”

Бу фармон, бир томондан, подшоҳнинг ўз отига бўлган чуқур меҳри ва уни йўқотишдан қаттиқ қўрққанининг ифодаси бўлса, иккинчи томондан, сарой аҳлини ўта мушкул аҳволга солиб қўйган эди. Хабар овоза бўлгач, саройда оғир сукунат чўкади. Ашҳабнинг аҳволи соат сайин оғирлашар, аммо ҳеч ким бу ҳақда подшоҳга оғиз очишга ботина олмасди. Бу ўринда гап фақатгина бир отнинг тақдири ҳақида эмас, балки ҳукмдорнинг ғазаби ва у айтган сўзнинг муқаррарлиги ҳақида кетаётган эди. Сарой аҳли имконсиз бир вазифа қаршисида қолганди: ҳукмдорга ҳақиқатни айтиш ҳам, яшириш ҳам мумкин эмасди.

Тадбир ва ақл-заковат имтиҳони

Иттифоқо, шу куни Ашҳаб жон беради. Мирохўр даҳшатга тушиб, амир Бобо Маҳмуд исмли донишманд ва тадбиркор сарой амалдорининг олдига ёрдам сўраб келади. У агар бу хабарни ўзи етказса, ҳаётидан жудо бўлиши муқаррарлигини айтиб, бу мушкул вазифани амирнинг ўзига ҳавола қилади. Бобо Маҳмуд бу оғир юкни ўз зиммасига олишга рози бўлади. Бу унинг нафақат жасорати, балки ўз ақли ва сўз санъатига бўлган юксак ишончидан далолат эди.

Бобо Маҳмуд ҳукмдор ҳузурига кириб, таъзим бажо келтиради. Султон Ҳусайн ундан Ашҳабнинг аҳволини сўрайди. Шунда амир ўрнидан туриб, тиз чўкади-да, гапни узоқдан бошлайди: “Шоҳим, доимо давлату шаъну шавкатингиз рахши эгар остида тамкину иқболли... бўлгай! Иттифоқо, ахтахона эшигидан ўтар эканман, Ашҳабни кўрдим. Ажаб одат пайдо ва ғаройиб йўл ихтиро қилибди”.

Бу сўзларнинг ўзиёқ подшоҳнинг диққатини тортади. Бобо Маҳмуд “Ашҳаб ўлди” деган даҳшатли жумла ўрнига “ажаб одат” ва “ғаройиб йўл” каби сўзларни ишлатиб, вазиятни юмшатади ва ҳукмдорда қизиқиш уйғотади. Сўнгра у “янги одатлар”ни бир-бир санаб бера бошлайди: “Сомону арпа асло емайди, сув ичмайди. Ухлаб, ҳаракат қилмай ётади. Нафас ҳам олмайди!”.

Бу тасвирда Бобо Маҳмуд бирор марта ҳам ёлғон сўз ишлатмайди. У шунчаки ўлимнинг аломатларини – еб-ичмаслик, ҳаракатсизлик ва нафас олмасликни – отнинг ўзи ихтиёр қилган “янги одатлар” сифатида тақдим этади. У сўзнинг қудратидан фойдаланиб, мудҳиш ҳақиқатни айтмасдан туриб, унинг тўлиқ манзарасини чизиб беради. У масъулиятни ўз зиммасидан Султон Ҳусайннинг ўзига юклайди – хулосани подшоҳнинг ўзи чиқариши учун замин яратади.

Бу гапни эшитган Султон Ҳусайн ҳам оддий ҳукмдор эмасди. У сўз қадрини биладиган, нозик ишораларни тушунадиган, юксак фаросат эгаси эди. У амирнинг мақсадини дарҳол англайди ва аччиқ бир кулги билан: “Нималар демоқдасан; унда Ашҳабим ўлибди-да!” – дея хитоб қилади.

Шу лаҳзада Бобо Маҳмуд яна бир бор таъзим қилиб, ўзининг донишмандлигини намоён этади: “Сиз бу мудҳиш хабарни айтиш йўлини таҳдид ва қўрқитиш тўсиғи билан боғлаган эдингиз. Илло, оқибатда ўзингиз шу маънидан хабар бердингиз ва бу мушкулни барчанинг бошидан кўтардингиз”. Бу сўзлар билан у нафақат ўзини оқлайди, балки подшоҳнинг ўзи муаммони ечганини таъкидлаб, унинг обрўсини янада юқорига кўтаради.

Донишмандлик устун келган хотима

Султон Ҳусайн Бойқаро ўз амирининг тадбири ва заковатидан қаттиқ таъсирланади. Восифийнинг ёзишича, ғазабланиш ўрнига, узоқ кулади ва марҳум отни иззат-икром билан кафанлатиб дафн этишга, унинг хотирасига таъзия оши беришга буйруқ беради. Бу хотима бутун воқеанинг энг муҳим нуқтасидир. У Султон Ҳусайн саройидаги муҳитни, ўша давр қадриятларини очиб беради. Бу муҳитда кўр-кўрона итоаткорлик эмас, балки ақл-идрок, ҳозиржавоблик ва нозик фаросат юқори қадрланган. Ҳукмдор ўз ғазабидан ҳам юқорироқ турадиган қадрият – донишмандлик қаршисида бош эгади.

Шундай қилиб, Ашҳаб отининг тарихи шунчаки бир жонивор ҳақидаги воқеа эмас. Бу – темурийлар давлатининг сўнгги босқичидаги маданий юксаклик, сўз санъатининг нақадар қадрлангани, ҳукмдор ва унинг атрофидагилар ўртасидаги мураккаб, аммо ақлга асосланган муносабатларнинг намоёнидир. Ушбу воқеа бизга аждодларимизнинг нафақат қилич билан, балки сўз ва тадбир билан ҳам буюк ишларни амалга оширганини, улар учун ақл-заковат ҳар қандай кучдан устун турувчи қадрият бўлганини эслатиб туради.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА