Буюк салтанатларнинг пойдевори одатда фақатгина шамшир ва қалқон билан қурилмайди. Унинг замирида кучли тафаккур, юксак сабр ва мустаҳкам ирода ётади. Соҳибқирон Амир Темур барпо этган бепоён салтанат тарихи ҳам бундан мустасно эмас. Ушбу давлатчилик солномасида исмлари зарҳал ҳарфлар билан битилган сиймолар бисёр. Уларнинг орасида давлат бошқарувида ўз сўзига эга бўлган аёлларнинг ўрни беқиёсдир. Ана шундай нодир шахслардан бири Амир Темурнинг оқила эгачиси (опаси) Қутлуғ Туркон оғо ҳисобланади. Бу улуғвор аёл узун ва мураккаб сиёсий йўлда Темурбекка энг асосий таянч бўлган.
Манбаларда келтирилишича, Қутлуғ Туркон оғо милодий 1331 йилда ёруғ дунёга келган. Тақдир синови туфайли улар онадан жуда эрта етим қолишади. Шу сабабли ёш Темурбек учун бу оқила опа меҳрибон волида вазифасини бажаради. Тарихчи олима Н.Хидирова ўз изланишларида ушбу маликанинг юксак маърифат эгаси бўлганлигини таъкидлайди. У нафақат сарой одобини пухта ўзлаштирган, балким мураккаб даврнинг сиёсий манзарасини ҳам теран тушунган. Соҳибқирон ўзининг энг оғир ва таҳликали кунларида айнан опасининг соғлом ақлига таянган.
Тарих саҳифаларидан маълумки, Қутлуғ Туркон оғо давлатнинг энг нуфузли арбобларидан бирига турмушга чиққан. У Амир Темурнинг ғоят ишончли бекларидан саналган Довудбек дуғлатнинг никоҳида бўлган. Ушбу қутлуғ хонадонда шаклланган муҳит кейинчалик салтанат учун улкан фойда келтиради. Хусусан, бу оиладан салтанатнинг машҳур ва довюрак саркардаларидан бири Сулаймоншоҳбек дунёга келади. У тоғасининг ёнида туриб, кўплаб зафарли юришларда ўзининг беқиёс жасоратини намоён этган. Бу ҳолат Қутлуғ Туркон оғонинг нақадар кучли тарбиячи ва ватанпарвар она бўлганлигини яққол исботлайди.
Оқила малика фақатгина оилавий ташвишлар ёки сарой ичидаги ишлар билан чекланиб қолмаган. У мамлакатнинг ижтимоий ҳаётида, айниқса, меъморчилик соҳасида из қолдирган. Самарқанд заминида қад ростлаган кўплаб бетакрор обидалар айнан унинг кўрсатмаси остида бунёд этилган. Амир Темур бирор бир йирик иншоотга тамал тоши қўйишдан олдин опасининг маслаҳатларига қулоқ тутган. Шарафуддин Али Яздий ўз битикларида бу аёлнинг кўплаб хайрли ишлар қилганлигини эътироф этади. Малика ўз маблағлари ҳисобидан муҳташам мадрасалар ва мусофирлар учун хонақоҳлар қурдиргани тарихдан яхши маълум.
Салтанат солномасидаги энг қалтис ва синовли дамлардан бири 1382 йилда юз берди. Бу даврда Соҳибқироннинг энг суюкли фарзандларидан бири, тўнғич қизи Тағайшоҳ оғо оғир хасталикка чалинади. Кўп ўтмай, бу гўзал малика бевақт оламдан ўтади ва бутун саройни мотам қайғуси босади. Фарзанд доғи бутун дунёни титратган қудратли ҳукмдорни ҳам қаттиқ ларзага солади. “Зафарнома” асарида битилишича, бу мусибатдан сўнг ҳукмдор дунё ишларидан бутунлай қўл силтаган. У ўзини тўлиқ қайғуга топшириб, давлат бошқарувини ва сарҳадлар ҳимоясини ўз ҳолига ташлаб қўяди.
Тарихчи олим А.Замоновнинг ёзишича, айнан шу қалтис вазиятда мамлакат чегараларига ўта жиддий хавф соя солади. Амир Темурнинг азалий ва ашаддий душманларидан бири туркман Алибек Жониқурбоний маккорлик билан янги режа тузади. У Амир Вали билан ўзаро иттифоқ тузиб, зудлик билан Хуросон ҳудудига бостириб кириш тараддудини кўради. Салтанатга душман қўшини яқинлашиб келаётганлиги ҳақидаги нохуш хабарлар саройга етиб келади. Аммо чуқур мотам кайфиятидаги ҳукмдорга бу совуқ хабарни етказишга ҳеч бир бекнинг журъати етмайди. Барча амирлар Соҳибқироннинг қаҳридан ҳайиқиб, мудҳиш сукут сақлашни афзал билишади.
Давлат буткул парчаланиш ва вайрон бўлиш ёқасига келиб қолган эди. Жимжитлик ва қўрқув ҳукм сураётган бундай таҳликали лаҳзада яна Қутлуғ Туркон оғо тарих саҳнасига чиқади. У ҳеч қандай иккиланишсиз ўз укасининг ҳузурига кириб, ўта кескин ва қатъий сўзларни айтади. Малика ҳукмдорни тезда ҳушёрликка чақириб, шахсий мусибат олдида миллат тақдирини унутмасликни уқтиради. Бу тарихий хитоб нафақат бир ҳукмдорни, балким бутун бошли салтанатни ҳалокатдан қутқариб қолади.
Бу улуғвор мурожаат манбаларда ўзининг асл жозибаси билан сақланиб қолган. Оқила аёл ҳукмдорга қарата шундай дейди: “Агар мундоқ бепарволиқ қилсанг, олам бир-бир бўлиб бузулғай. Худойнинг хостиға ҳеч чора йўқ турур. То олам бор эрмиш, ушбу тариқ эмиш. Ғам емак фойда қилмас”. У ўз сўзида давом этиб, бегуноҳ мусулмонлар душман қўлида хор бўлишини эслатади. Малика ғанимларнинг дафъи учун зудлик билан отланиб, уларга аёвсиз зарба бериш лозимлигини уқтиради. Бу ҳаққоний ва тошбосар сўзлар Соҳибқиронни чуқур ғафлат уйқусидан уйғотади. Амир Темур дарҳол отланиб, Хуросонга қўшин тортади ва душманларни беаёв жазолайди.
Салтанат яхлитлигини сақлаб қолган бу воқеадан роппа-роса бир йил ўтиб, 1383 йилда Қутлуғ Туркон оғо вафот этади. Унинг жасади муқаддас Самарқанд заминидаги Қусам ибн Аббос мозори яқинига катта эҳтиром билан дафн этилади. Оқила маликанинг сермазмун ҳаёт йўли миллатимиз ўтмишидаги аёлларнинг нақадар юксак мақомга эга бўлганлигини кўрсатади. Улар фақатгина оила бекаси эмас, балким қудратли давлат таянчи ҳам бўлишган. Қутлуғ Туркон оғо қиёфасида биз буюк аждодларимизнинг юксак тафаккури ва букилмас иродасини яққол кўрамиз.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА