Рақамли даврда миллий қадриятлар қандай сақланади?
Бугунги глобаллашув ва рақамлаштириш жараёнлари халқларнинг маданий меросини асраш масаласини янада долзарб қилиб қўймоқда. Этномаданий мерос нафақат халқнинг тарихий хотираси, балки миллий ўзлигини белгилаб берувчи муҳим омил ҳам ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмитаси бўлим бошлиғи, тарих фанлари доктори, профессор Саодат Давлатованинг айтишича, сўнгги йилларда глобал маданият таъсирининг кучайиши, оммавий миграция ва рақамли технологияларнинг кенг тарқалиши натижасида анъанавий қадриятларни авлоддан авлодга етказиш усуллари ўзгариб бормоқда.
Бир томондан, турли халқларнинг ўз илдизлари, урф-одатлари ва ҳунармандчилик анъаналарига қизиқиши ортмоқда. Иккинчи томондан эса, асрлар давомида оила ва маҳаллий жамоалар орқали сақланиб келган билим ва тажрибалар айрим ҳолларда расмий ёки тижоратлашган шакллар билан алмашмоқда.
Мутахассиснинг қайд этишича, этномаданий меросни фақат тарихий ёдгорликлар ёки маросимлар йиғиндиси сифатида баҳолаш тўғри эмас. Замонавий ёндашувларга кўра, маданий мерос жамият эҳтиёжларига мослашиб борадиган, доимий равишда бойиб ва янгиланиб турадиган ижтимоий ҳодисадир. Шу боис анъаналар фақат сақлаб қолинганда эмас, балки замонавий ҳаётда қўлланилганда ва яшаганда ўз аҳамиятини йўқотмайди.
Этномаданий мерос иқтисодий жиҳатдан ҳам катта аҳамиятга эга. Бугунги кунда туризм, ҳунармандчилик ва креатив саноат соҳалари кўплаб ҳудудларда маҳаллий маданий мерос асосида ривожланмоқда. Бироқ анъаналарнинг ҳаддан ташқари тижоратлаштирилиши уларнинг асл моҳиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Натижада маданий қадриятлар соддалаштирилиб, ҳақиқий мазмунидан узоқлашиб кетиш хавфи пайдо бўлади.
Олиманинг таъкидлашича, рақамли технологиялар ҳам меросни сақлашнинг муҳим воситасига айланмоқда. Виртуал музейлар, электрон архивлар ва онлайн платформалар орқали ноёб тарихий материаллар кенг жамоатчиликка етказилмоқда. Бироқ маданиятнинг ҳақиқий руҳи фақат рақамли маълумотларда эмас, балки инсонлар ўртасидаги жонли мулоқот, устоз-шогирд анъаналари ва амалий тажрибаларда намоён бўлади. Шунинг учун рақамли имкониятлар билан анъанавий таълим ва маданий тадбирларни уйғунлаштириш энг самарали йўл ҳисобланади.
Муаллифнинг фикр билдиришича, этномаданий меросни сақлашда маҳаллий ҳамжамиятларнинг ўрни ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Давлат томонидан яратиладиган шарт-шароитлар ва қўллаб-қувватлаш механизмлари муҳим бўлса-да, маданий мероснинг ҳақиқий эгалари бўлган аҳолининг фаол иштироки ушбу жараённинг асосий шартидир.
Хулоса қилиб айтганда, этномаданий меросни асраш уни музей экспонати сифатида сақлаб қўйиш эмас, балки замонавий ҳаёт билан уйғунлаштиришни талаб қилади. Авлодлар ўртасидаги билим ва кўникмалар узлуксизлиги, иқтисодий рағбат ҳамда рақамли ва анъанавий мулоқот шаклларининг ўзаро уйғунлиги маданий мероснинг барқарор ривожланишини таъминлайди. Ана шундай ёндашув орқали халқларнинг бой маданий меросини келажак авлодларга тўлиқ етказиш ва уни тараққиётнинг ажралмас қисмига айлантириш мумкин.
Нигора Раҳмонова, ЎзА
