Ўзбекистон - Сербия: Сиёсий мулоқотдан кўп томонлама амалий шериклик сари

Халқаро муносабатларда шундай ташрифлар бўладики, улар дипломатик тақвимдаги навбатдаги учрашув сифатида эмас, балки икки давлат ўртасидаги алоқаларнинг келгуси йўналишини белгилаб берадиган сиёсий воқеа сифатида аҳамият касб этади.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 7-8-сентябрь кунлари Сербия Республикаси Президенти Александр Вучичнинг таклифига биноан ушбу мамлакатга амалга оширадиган расмий ташрифи ҳам ана шундай мазмунга эга.

Таъкидлаш керакки, сўнгги йилларда Тошкент ва Белград ўртасидаги муносабатларда сезиларли жонланиш кузатилмоқда. Сиёсий мулоқот фаоллашди, ҳамкорликнинг шартномавий-ҳуқуқий асоси кенгайди, ишбилармон доиралар ўртасидаги алоқалар эса аста-секин мунтазам тус ола бошлади. Энди кун тартибидаги асосий вазифа мавжуд сиёсий ишончни аниқ иқтисодий натижаларга - савдо, инвестиция, саноат кооперацияси, транспорт-логистика ва инсонлар ўртасидаги барқарор алоқаларга айлантиришдан иборат.

Шу маънода, Белградда бўлиб ўтадиган музокаралар Ўзбекистон-Сербия муносабатларида сиёсий яқинлашувдан амалий шериклик сари ўтиш жараёнининг муҳим босқичи бўлиши кутилмоқда.

- Ўзбекистон ва Сербия ўртасида дипломатик муносабатлар 1995 йил 18 январда ўрнатилган бўлиб, ўтган давр мобайнида алоқалар изчил давом этган бўлса-да, айниқса сўнгги йилларда уларнинг суръати ва мазмунида сифат жиҳатидан янги ўзгаришлар кўзга ташланмоқда, - дейди Тошкент давлат шарқшунослик университети ўқитувчиси Машҳура Нормаева. – Сиёсий мулоқотларга эътибор қаратадиган бўлсак, 2023 йилда Сербия ташқи ишлар вазирининг юртимизга илк расмий ташрифи амалга оширилди. 2025 йил октябрида эса Сербия Президенти Александр Вучич ўлкамизга расмий ташриф буюрди.

Дипломатик муносабатлар ўрнатилганининг 30 йиллигига тўғри келган ушбу ташриф икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик тарихида илк олий даражадаги саммит сифатида алоҳида мазмун касб этди. Тошкентдаги музокаралар якунида давлат раҳбарлари Қўшма декларацияни имзоладилар. Шу билан бирга, инвестицияларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш, иқтисодий ҳамкорлик, тиббий хизматлар, туризм, таълим, фан ва маданият, муҳандислик, илғор технологиялар ва сунъий интеллект, дипломатик кадрлар тайёрлаш, меҳнат миграцияси ҳамда спорт соҳаларини қамраб олган қатор ҳужжатлар қабул қилинди.

Тошкент ва Белград ўртасида шериклик алоқаларининг ўрнатилгани эса икки томонлама муносабатларни марказий ҳукуматлар доирасидан ҳудудлараро ҳамкорлик босқичига олиб чиқиш учун қўшимча имконият яратди.

Аслида, 2025 йилда имзоланган ана шу ҳужжатлар бугунги ҳамкорликнинг зарур ҳуқуқий пойдеворини шакллантирди. 2026 йилда эса асосий эътибор мазкур келишувларни амалий лойиҳалар билан тўлдиришга қаратилди. Февраль ойида пойтахтимизда икки мамлакатнинг 80 дан ортиқ тадбиркорини бирлаштирган бизнес-форумининг ўтказилиши, май ойида Сербия ташқи ишлар вазири Марко Журичнинг диёримизга ташрифи, мазкур ойнинг ўзида Боку шаҳрида Президент Шавкат Мирзиёев ва Президент Александр Вучич учрашуви Ўзбекистон-Сербия муносабатлари эндиликда эпизодик дипломатик алоқалар эмас, балки мунтазам сиёсий мулоқот шаклига кириб бораётганлигидан дарак беради. Шу жиҳатдан бўлажак ташриф сўнгги икки йилда шаклланган сиёсий яқинлашувнинг табиий ва мантиқий давомидир.

Иқтисодий ҳамкорлик учун янги имкониятлар

М.Нормаеванинг сўзларига кўра, сўнгги йилларда Ўзбекистон ва Сербия ўртасидаги сиёсий мулоқотнинг фаоллашуви савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни янги мазмун билан бойитиш учун мустаҳкам замин яратди. Эндиликда икки томонлама алоқаларнинг муҳим вазифаларидан бири ана шу сиёсий ишонч ва яратилган ҳуқуқий имкониятларни аниқ иқтисодий лойиҳалар, янги савдо йўналишлари ва саноат кооперацияси билан уйғунлаштиришдан иборат.

Сербия Статистика бошқармаси маълумотларига кўра, 2025 йилда икки давлат ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 37,7 миллион еврони ташкил этган. Шундан Сербиянинг Ўзбекистонга экспорти 23,6 миллион, Ўзбекистондан импорти эса 14,1 миллион еврога тенг бўлган. Мазкур кўрсаткичлар икки давлат ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг аллақачон шаклланганини кўрсатиши билан бирга, уларни янада кенгайтириш учун катта имкониятлар мавжудлигидан ҳам далолат беради. Зеро, Ўзбекистон ҳам, Сербия ҳам ташқи савдо алоқаларини фаол диверсификация қилаётган, янги бозорлар ва янги ҳамкорлик йўналишларини излаётган ўлкалардир.

2025 йилда Ўзбекистоннинг умумий ташқи савдо айланмаси 81 миллиард доллардан ошгани, Сербиянинг ташқи савдоси эса 84 миллиард доллардан юқори бўлгани икки иқтисодиётнинг халқаро савдо тизимидаги салоҳиятини яққол намоён этади. Ана шу салоҳият Ўзбекистон-Сербия савдо-иқтисодий ҳамкорлигини янги босқичга олиб чиқиш учун қўшимча имконият яратади. Бу ерда масала фақат ўзаро савдо ҳажмини ошириш билан чекланмайди. Ҳамкорликнинг истиқболи савдо таркибини бойитиш, юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар улушини кўпайтириш, корхоналар ўртасида ишлаб чиқариш кооперациясини ривожлантириш, қўшма инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш ва икки мамлакат компанияларининг учинчи бозорлар билан ишлаш имкониятларини кенгайтиришда намоён бўлади.

Бунинг учун зарур дастлабки замин шаклланган бўлиб, 2025 йил кузида Ўзбекистонда Сербия капитали иштирокидаги 9 та корхона фаолият юритаётгани қайд этилган. Ўша йил октябрда Тошкентда ўтказилган бизнес-форумда икки республиканинг 100 дан ортиқ тадбиркорлари қатнашган. Юртимизнинг 50 дан зиёд компанияси фармацевтика, кимё, кончилик, қурилиш, қишлоқ хўжалиги, автомобилсозлик, тўқимачилик ва чарм саноатидаги имкониятларини намойиш этган.

Энди ҳамкорлик фақат тайёр маҳсулотлар савдоси билан эмас, балки қўшма ишлаб чиқариш, технологик алмашинув, инвестиция ва учинчи мамлакатлар бозорларига биргаликда чиқиш каби йўналишлар билан ҳам бойиши мумкин.

Шу маънода, бугунги куннинг асосий вазифаси мавжуд иқтисодий салоҳиятдан янада самарали фойдаланиш, бизнес доиралари ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш ва сиёсий мулоқотда эришилган юқори даражани узоқ муддатли амалий шериклик билан тўлдиришдан иборат.  

Икки минтақани яқинлаштираётган янги имкониятлар

Ўзбекистон ва Сербия ўртасидаги ҳамкорлик истиқболларига назар ташлар эканмиз, уларни фақат икки томонлама савдо ёки алоҳида иқтисодий лойиҳалар доирасида баҳолаш етарли эмас. Бир қарашда бир-биридан олис кўринган Марказий Осиё ва Болқон маконида жойлашган бу икки давлатни бугун тобора яқинлаштираётган муҳим омил бор: уларнинг географик ўрни, иқтисодий тараққиёт йўналишлари ва ташқи алоқаларни кенгайтиришга қаратилган интилишлари бир-бирини кўп жиҳатдан тўлдиради.

Сербия Болқон яриморолининг марказий қисмида, Европанинг турли ҳудудларини боғловчи муҳим йўналишлар туташган маконда жойлашган. Мамлакат Европа Иттифоқига аъзоликка номзод сифатида аъзолик музокараларини олиб бормоқда. Айни пайтда Сербиянинг Европа иқтисодий макони билан алоқалари анча чуқур шаклланган: 2024 йилда ЕИ давлатлари мамлакат умумий ташқи савдосининг 58,3 фоизини ташкил этган.

Диёримизнинг Европа мамлакатлари билан савдо-иқтисодий алоқаларини изчил кенгайтириб бораётгани нуқтаи назаридан қаралганда, Сербия билан шериклик ушбу жараённи янги йўналишлар билан бойитиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, Сербия билан яқин алоқалар Ўзбекистон корхоналари учун Европа ишлаб чиқариш маданияти ва технологик тажрибаси билан яқиндан танишиш, янги бизнес алоқаларини йўлга қўйиш, дистрибюторлик тармоқлари билан ишлаш ҳамда Болқон йўналишида ўз иқтисодий иштирокини кенгайтириш учун қўшимча имкониятлар очади.

Республикамизнинг географик жойлашуви ҳам алоҳида эътиборга молик. Марказий Осиёнинг барча давлатлари ҳамда Афғонистон билан чегарадош ягона мамлакат сифатида Ўзбекистон минтақа ичидаги савдо, ишлаб чиқариш ва транспорт алоқаларининг табиий чорраҳасида жойлашган. Сўнгги йилларда Марказий Осиёда яхши қўшничилик муҳитининг мустаҳкамланиши, ўзаро савдо ва транспорт алоқаларининг фаоллашуви эса бу географик устунликка янги иқтисодий мазмун бағишламоқда. Айнан шу жиҳатлар Ўзбекистон ва Сербия ўртасидаги ҳамкорликка кенгроқ географик нигоҳ билан қараш имконини беради. Сербиянинг Болқон ва Европа иқтисодий макони билан туташуви Ўзбекистоннинг ғарбий йўналишдаги алоқаларини бойитса, Ўзбекистоннинг Марказий Осиёдаги ўрни Сербия ишбилармон доиралари учун жадал ривожланаётган минтақамиз билан янги алоқалар ўрнатишга хизмат қилади.

Шу боис, Тошкент - Белград ўртасидаги шериклик икки алоҳида бозорнинг оддий туташуви сифатида эмас, балки имкониятлари ва тажрибаси бир-бирини тўлдирадиган икки иқтисодий маконнинг яқинлашуви сифатида намоён бўлади.

Шу нуқтада мамлакатлармизни яқинлаштирадиган яна бир жиҳат алоҳида аҳамият касб этади. Ўзбекистон ҳам, Сербия ҳам денгизга бевосита чиқиш имкониятига эга эмас. Бир қарашда географик чекловдек туюладиган бу ҳолат аслида, транспорт йўлларини диверсификация қилиш, янги логистика боғламларини яратиш ва Шарқ билан Ғарб ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг янги йўналишларини излаш борасида муштарак эҳтиёжни юзага келтиради.

Белградга ташриф қайси босқични очиб бериши мумкин?

- Қайд этиш керак, 7-8-сентябрь кунлари бўлиб ўтадиган мазкур ташриф дастурида олий даражадаги музокаралар ҳамда икки мамлакат расмий ва ишбилармон доиралари вакиллари иштирокидаги бизнес-форум кўзда тутилган, - дейди М.Нормаева. - Расмий кун тартибидан савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни кенгайтириш, транспорт, машинасозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати, қишлоқ хўжалиги, фармацевтика ҳамда ахборот технологиялари соҳаларидаги қўшма лойиҳалар, тартибли меҳнат миграцияси, ҳудудлараро ва маданий-гуманитар алоқалар ўрин олган. Саммит якунида ҳукуматлараро ва идоралараро келишувларнинг салмоқли тўплами қабул қилиниши кутилмоқда. Кун тартибининг ўзиёқ ташрифнинг асосий руҳини кўрсатади.

Замонавий халқаро муносабатларда давлатларни яқинлаштирадиган асосий мезон километрлар эмас. Манфаатларнинг туташуви, йўлларнинг боғланиши, бизнеснинг бир-бирига ишончи ва сиёсий келишувларнинг кундалик иқтисодий манфаатга айланиши географик масофадан кўра кўпроқ аҳамият касб этади.   

Шу маънода, Президент Шавкат Мирзиёевнинг Сербияга ташрифи икки томонлама муносабатларнинг навбатдаги саҳифасини очиш билан чекланиб қолмай, сўнгги йилларда шаклланган сиёсий яқинликни узоқ муддатли, амалий ва ўзаро манфаатли шерикликка айлантириш учун янги имконият яратади. Ушбу имконият эса келгусида аниқ лойиҳалар асосида Ўзбекистон-Сербия ҳамкорлиги нафақат Тошкент ва Белградни, балки Марказий Осиё билан Болқон иқтисодий маконларини боғловчи янги ҳамкорлик кўприкларидан бирига айланиши шубҳасиз.

Гўзал Сатторова,

ЎзА