Ўсимликлар хомашёси: Табиий бойликларимиздан қандай фойдаланяпмиз?

Ўзбекистон доривор ўсимликлар хомашёсига бўлган эҳтиёжини тўлиқ маҳаллий имкониятлар ҳисобидан таъминлай оладими? Нега айрим доривор ўсимликларнинг табиий захираларини асраш бугунги куннинг долзарб вазифасига айланмоқда?

Шу ва бошқа саволлар юзасидан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ботаника институти кичик илмий ходими Акмал Алламуротов билан суҳбатлашдик.

— Ўзбекистонда «ўсимликлар хомашёси» деганда нималарни тушунамиз? Бугун қайси ўсимликлар энг кўп хомашё сифатида қадрланяпти?

—Ўзбекистон табиати инсон эҳтиёжлари учун хизмат қиладиган фойдали ўсимликларга бой. Чўлларда ўсадиган коврак ва исириқ, тоғ ёнбағирларидаги андиз, турли ҳудудларда учрайдиган қизилмия — буларнинг барчаси муҳим табиий хомашё манбалари. Ўсимликлар хомашёси деганда, инсон эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган ўсимликларнинг илдизи, барги, гули, меваси, уруғи ва бошқа қисмлари тушунилади. Улардан дори-дармонлар, озиқ-овқат маҳсулотлари, эфир мойлари ва бошқа фойдали маҳсулотлар тайёрланади.

Бугунги кунда Ўзбекистонда дориворлик хусусияти ва иқтисодий аҳамияти билан ажралиб турадиган кўплаб ўсимликлар хомашё сифатида қадрланади. Улар орасида ковракнинг Ferula tadshikorum, Ferula foetida ва Ferula tenuisecta турлари, ширинмия (Glycyrrhiza glabra), илонўт (Cistanche salsa), далачой (Hypericum perforatum), андиз (Inula grandis), тиканли ковул (Capparis spinosa) ҳамда анзур пиёз (Allium stipitatum) алоҳида ўрин тутади. Ушбу ўсимликлар фармацевтика, халқ табобати ва бошқа соҳаларда қўлланилиши билан аҳамиятли.

— Ўсимликни хомашёга айлантириш босқичлари ҳақида тўхталсангиз.

—Ўсимликни хомашё сифатида тайёрлаш, аввало, уни илмий жиҳатдан тўғри аниқлаш ва ўрганишдан бошланади. Бунда турнинг биологик хусусиятлари, табиий тарқалиш ҳудуди, ўсиш шароити, популяцияларининг ҳолати ҳамда таркибидаги биологик фаол моддалар ҳисобга олинади. Шундан сўнг ўсимликнинг қайси қисми хомашё сифатида фойдаланилиши ва уни йиғиш учун энг мақбул муддат белгиланади.

Ўсимликнинг барча қисмлари бир хил даражада фойдали ёки хомашё сифатида яроқли бўлавермайди. Масалан, ширинмиянинг асосан илдизи ва илдизпояси, далачойнинг ер устки қисми, айрим коврак турларининг эса смоласимон ажратмаси хомашё сифатида қадрланади. Бошқа ўсимликларда гул, барг, мева ёки уруғ асосий хомашё бўлиши мумкин. Бу танлов ўсимликнинг кимёвий таркиби, ундан фойдаланиш мақсади ва амалдаги сифат талабларига боғлиқ.

Хомашё йиғишда ўсимликнинг ривожланиш босқичи ҳам муҳим. Чунки биологик фаол моддалар миқдори ўсимликнинг ўсиш даври ва органига қараб ўзгаради. Шу боис йиғим-терим муддати илмий кузатувлар ва тегишли тадқиқотлар асосида белгиланади. Шу билан бирга, хомашё йиғиладиган ҳудуднинг экологик ҳолати, ўсимлик захираси ва табиий тикланиш имкониятлари ҳам баҳоланади.

Ўсимликни хомашёга айлантириш шунчаки уни табиатдан йиғиб олиш эмас. Бу — турни тўғри аниқлаш, керакли қисмини танлаш, мақбул йиғим муддатини белгилаш, сифатини баҳолаш ва табиий захираларни сақлашни ўз ичига олган илмий-амалий жараён ҳисобланади.

— Ёввойи ўсимликни йиғиш билан маданий етиштирилган хомашё ўртасида қандай фарқ бор? Қайси бири сифат ва хавфсизликда устун?

—Ёввойи ўсимликлар табиатда табиий шароитда ўсади, маданий ўсимликлар эса махсус майдонларда экилиб, парваришланади. Уларнинг асосий фарқи ўсиш шароити, ҳосилдорлиги ва хомашё сифатини назорат қилиш имкониятида.

Ёввойи ўсимликлар табиий ресурсларнинг муҳим манбаи ҳисобланади. Бироқ, уларнинг таркибидаги биологик фаол моддалар миқдори тупроқ, иқлим ва ўсиш шароитига қараб ўзгариши мумкин.

Маданий етиштирилган ўсимликларда эса парваришлаш ва йиғим-терим муддатларини бошқариш орқали сифатни барқарорлаштириш осонроқ. Бундан ташқари, уларни етиштириш ёввойи популяцияларга тушадиган босимни камайтиради.

Сифат ва хавфсизлик жиҳатидан уларнинг бирини мутлақ устун деб бўлмайди. Ҳар иккала хомашёнинг сифати ўсимлик тури, йиғиш муддати, қуритиш ва сақлаш шароитларига боғлиқ. Хавфсизликни таъминлаш учун эса маҳсулот зарарли аралашмалар ва ифлослантирувчи моддалар бўйича текширилиши зарур.

Қисқа қилиб айтганда, энг сифатли хомашё — келиб чиқишидан қатъи назар, тўғри йиғилган, сифатли қайта ишланган ва хавфсизлиги лабораторияда тасдиқланган маҳсулот.

— «Табиий бўлса, демак, органик» — тўғрими?

—Кўпчилик табиатда ўз-ўзидан ўсадиган ўсимликларни мутлақо тоза ва хавфсиз деб ҳисоблайди. Аслида эса бу ҳар доим ҳам тўғри эмас. Табиий ўсимликларнинг барчаси ҳам органик ёки зарарли моддалардан холи бўлавермайди. Масалан, йўл ёқасида ёки саноат корхоналари яқинида ўсадиган доривор ўсимликлар тупроқ ва ҳаводан зарарли моддаларни ўзлаштириши мумкин. Шунинг учун уларнинг табиий шароитда ўсганининг ўзи хавфсиз эканини англатмайди.

Органик маҳсулот эса муайян экологик талаблар асосида етиштирилган ёки йиғилган, тегишли тартибда назорат қилинган маҳсулотдир. Ҳатто ёввойи ҳолда ўсадиган ўсимликлар ҳам белгиланган талабларга жавоб бериб, зарур сертификатлаш жараёнидан ўтгандагина органик маҳсулот сифатида эътироф этилиши мумкин. Яна бир муҳим жиҳат: ўсимлик тоза ҳудуддан йиғилган бўлса ҳам, уни нотўғри қуритиш ёки сақлаш натижасида моғор ва бошқа зарарли омиллар пайдо бўлиши мумкин. Шу сабабли доривор ўсимлик хомашёсининг сифати ва хавфсизлигини текшириш муҳим.

— Ўзбекистонда айрим ўсимликларнинг табиий захираси камайиб бораётгани сезиляптими?

—Ҳа, Ўзбекистонда айрим доривор ўсимликларнинг табиий захиралари камайиб бораётгани жиддий эътибор талаб қиладиган масалалардан биридир. Хусусан, тожик ковраги (Ferula tadshikorum), качимсимон етмак (Acanthophyllum gypsophiloides), Виктор омонқораси (Ungernia victoris), илонўт (Cistanche salsa), Самарқанд ўлмас ўти (Helichrysum maracandicum), капалак қўнмас (Ajuga turkestanica) ва турли чатишли родиола (Rhodiola heterodonta) каби турларнинг табиий захираларини сақлаш муҳим аҳамиятга эга.

Бундай камайишнинг асосий сабабларидан бири — ўсимликларни хомашё учун меъёридан ортиқ йиғиш ва табиий яшаш муҳитининг ўзгариши. Айниқса, илдизи ёки бошқа ер ости қисмлари йиғиб олинадиган турларда бу ҳолат ўсимликнинг қайта тикланишига жиддий тўсқинлик қилиши мумкин. Иқлим ўзгариши, қурғоқчилик ва яйловлардан фойдаланиш каби омиллар ҳам айрим популяцияларга салбий таъсир кўрсатиши эҳтимоли мавжуд.

Ушбу ўсимликларни сақлаб қолиш учун табиий популяцияларни мунтазам ўрганиш, уларнинг сони, зичлиги ва тарқалиш майдонини аниқлаш, хомашё захираларини илмий асосда баҳолаш зарур. Шу билан бирга, ноёб турларни муҳофаза қилиш, уруғ захираларини яратиш ва истиқболли турларни маданий шароитда етиштиришга алоҳида эътибор қаратиш лозим.

— Юртимизда ўсимлик хомашёсини қайта ишлаш даражаси қандай? Кўпроқ хомашё сотяпмизми ёки тайёр маҳсулотга ўтяпмизми?

—Ўзбекистонда доривор ўсимликлар хомашёсини қайта ишлаш ва ундан юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришни ривожлантиришга эътибор кучаймоқда. Бугунги кунда асосий мақсад нафақат табиий ўсимликларни йиғиб, қуритилган хомашё сифатида сотиш, балки улардан экстрактлар, эфир мойлари, биологик фаол қўшимчалар ва дори воситалари ишлаб чиқаришни кенгайтиришдан иборат.

2022 йилда қабул қилинган Президент фармонида доривор ўсимликларни етиштириш, қайта ишлаш ва экспорт қилишни ривожлантириш, хомашё етиштирувчилар билан қайта ишловчи корхоналар ўртасида узвий ҳамкорликни йўлга қўйиш каби вазифалар белгиланган. Шунингдек, 2022–2026 йилларда 36 минг гектар майдонда янги доривор ўсимликлар плантацияларини ташкил этиш вазифаси кўзда тутилган.

Хомашёни чуқур қайта ишлашнинг аҳамияти шундаки, масалан, ширинмия илдизи ёки коврак хомашёсини шунчаки сотиш ўрнига, улардан стандартлаштирилган экстрактлар ва бошқа тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш орқали иқтисодий қийматни ошириш мумкин. Бу янги иш ўринлари яратиш, маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва экспорт салоҳиятини кенгайтиришга хизмат қилади.

Бироқ, ҳозирги вақтда доривор ўсимликлар хомашёси экспорти билан улардан тайёрланган маҳсулотлар экспортининг аниқ нисбатини белгилаш учун алоҳида статистик таҳлил зарур. Мавжуд маълумотлар қайта ишлашни ривожлантиришга интилиш борлигини кўрсатади, аммо барча доривор ўсимликлар бўйича тайёр маҳсулот экспорти хомашё экспортидан устун эканини қатъий тасдиқлаш учун етарли эмас.

— Энг муҳим савол: Ўзбекистон келажакда ўсимликлар хомашёсига бўлган эҳтиёжини тўлиқ таъминлай оладими?

—Менимча, Ўзбекистон ўзининг ўсимликлар хомашёсига бўлган эҳтиёжини таъминлаш учун катта табиий ва илмий салоҳиятга эга. Мамлакатимизнинг чўл, адир, тоғ ва водий ҳудудларида доривор, озиқ-овқатбоп ҳамда техник аҳамиятга эга кўплаб ўсимликлар ўсади. Бироқ, бу имкониятлардан тўлиқ фойдаланиш учун табиий ресурсларнинг мавжудлиги билан бир қаторда, уларни оқилона бошқариш ва қайта тиклаш масалаларига ҳам эътибор қаратиш зарур.

Бугунги кунда бу йўналишда муайян ишлар амалга оширилмоқда. Масалан, 2022 йилда қабул қилинган давлат ҳужжатларида доривор ўсимликлар плантацияларини кенгайтириш, уларни маданий шароитда етиштириш ва чуқур қайта ишлаш вазифалари белгиланган. 2026 йил февраль ойидаги расмий маълумотга кўра, ўрмон хўжаликлари тасарруфидаги 5,9 минг гектар майдонда доривор ва озиқ-овқатбоп ўсимликлар плантациялари ташкил этилган, тадбиркорлик субъектлари томонидан эса 28,2 минг гектар майдонда ёввойи ҳолда ўсадиган доривор, озиқ-овқатбоп ва техник ўсимликларни етиштиришга мўлжалланган кўчатхоналар ҳамда плантациялар барпо этилган.

Шунга қарамай, барча турдаги ўсимлик хомашёсига бўлган эҳтиёжни тўлиқ маҳаллий ресурслар ҳисобидан таъминлаш мумкин, деб ҳозирдан қатъий айтиб бўлмайди. Чунки айрим турлар табиий шароитда чекланган ҳудудларда тарқалган, секин тикланади ёки муайян экологик шароитларга талабчан.

Масалан, тожик ковраги (Ferula tadshikorum), Виктор омонқораси (Ungernia victoris) ва бошқа қимматли доривор турларни фақат табиий захиралар ҳисобидан мунтазам йиғиб олиш уларнинг популяцияларига босимни кучайтириши мумкин.

Келажакда бу мақсадга эришиш учун ўсимликлар захираларини мунтазам ҳисобга олиш, уларнинг тарқалиш хариталарини яратиш, маданий плантацияларни кенгайтириш, маҳаллий шароитга мос нав ва шаклларни танлаш, уруғчиликни ривожлантириш ҳамда хомашёни чуқур қайта ишлаш зарур. Шу билан бирга, айрим хомашё турларини импорт қилиш иқтисодий ёки технологик жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлиши ҳам мумкин.

ЎзА мухбири

Нигора Раҳмонова суҳбатлашди.