Она тилига ҳақиқий эҳтиром ҳар биримизнинг кундалик ёзишмаларимиздан бошланади

Тилимизнинг ҳақиқий қадри кундалик ҳаётимизда намоён бўлиши керак. Давлат идоралари тайёрлаётган тушунарли ҳужжатларда, фарзандларимизнинг ўз фикрини равон баён эта олишида, ҳар биримизнинг кундалик мулоқотимизда намоён бўлади.

Юртимизда ҳар йили 21 октябрь куни ўзбек тилига бағишланган тадбирлар ўтказилади, шоир ва адиблар ижоди ёдга олинади, она тилимизнинг бойлиги ва қадри ҳақида гапирилади.

Албатта, буларнинг бари керак. Аммо байрам тадбирлари якунлангач, ҳамма вақт ҳам она тилимизга шундай эътибор билан муносабатда бўламизми? Уни ҳар куни асраш, ривожлантириш ва имкониятларидан тўлиқ фойдаланиш учун нима қиляпмиз?

Бу савол бугун ҳар биримизни ўйлантириши керак. Чунки тилга бўлган ҳурмат фақат байрам кунларидаги чиқишлар, табриклар ва шиорлар билан ўлчанмайди. Унинг ҳақиқий қадри кундалик ҳаётимизда: қандай гапиришимизда, қандай ёзишимизда, фарзандларимизга қандай таълим беришимизда ва давлат тилидан қай даражада фойдалана олишимизда намоён бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2026 йил 21 октябрдаги Ўзбек тили байрами куни муносабати билан Ўзбекистон халқига йўллаган табригида ҳам она тилимизнинг миллий ўзлигимизни сақлашдаги ўрни билан бир қаторда, уни замонавий илм-фан, таълим, давлат бошқаруви ва рақамли технологиялар соҳасида ривожлантиришга эътибор қаратилди. Бу фикрлар она тилига фақатгина аждодлардан қолган мерос сифатида эмас, балки бугунги тараққиётимиз ва келажак билан боғлиқ муҳим омил сифатида ҳам муносабатда бўлишга ундайди.

Демак, 21 октябрь — она тилимиз ҳақида гапирадиган ягона кун эмас, балки унинг бугунги аҳволи, мавжуд муаммолар ва вазифалар ҳақида жиддий ўйлаб кўрадиган сана бўлиши керак.

Она тилимиз ҳақида гап кетганда, кўпинча унинг қадимий тарихи, бой адабий меросимиз ва буюк аждодларимиз асарларини эслаймиз. Алишер Навоий ижоди, мумтоз адабиётимиз ва асрлар давомида шаклланган маънавий қадриятларимиз ўзбек тилининг бой имкониятларга эга эканини кўрсатади. Лекин бу бойликни эъзозлашнинг ўзи етарлими? Уни бугунги ҳаётимизда ҳам кенг қўллай оляпмизми? Масалан, ўқувчи дарсликдаги матнни тушунишга қийналса, талаба ўзбек тилида етарли илмий манба топа олмаса ёки фуқаро давлат идорасидан олган ҳужжат мазмунини англолмаса, бу ҳолатлар тилнинг амалий имкониятларини янада кенгайтириш зарурлигини кўрсатади.

Тил фақат фикр билдириш воситаси эмас, балки билим олиш, ўз ҳуқуқларимизни англаш ва жамият ҳаётида фаол иштирок этишга ҳам хизмат қилади. Она тилига ҳурмат, аввало, унда саводли ёзиш, равон гапириш, китоб ўқиш ва фикрни аниқ ифодалашдан бошланади. Бундай муносабатни шакллантириш учун махсус байрамни кутиш шарт эмас. Бу ҳар куни амалга оширишимиз мумкин бўлган оддий, аммо муҳим вазифадир.

Истиқлолга эришишимиз арафасида ўзбек тилига давлат тили мақоми берилгани тарихимиздаги муҳим воқеалардан бири бўлди. Бу мақом тилнинг давлат бошқаруви ва жамият ҳаётидаги ўрнини белгилаб берди. Зеро, давлат тилининг нуфузи қонунлардаги меъёрлар, шунингдек, унинг амалда қандай қўлланилиши билан ҳам ифодаланади.

Бугун давлат идоралари тайёрлайдиган ҳужжатлар, расмий хабарлар ва фуқароларга юбориладиган жавоблар тилига алоҳида эътибор бериш зарур. Ҳужжат ўзбек тилида ёзилган бўлиши мумкин, лекин ундаги жумлалар мураккаб, тушунчалар ноаниқ ёки баён тарзи ортиқча расмий бўлса, фуқаро уни англашда қийналади. Шу сабабли давлат тилидаги ҳужжатнинг тушунарлилиги, имловий жиҳатдан бехатолиги, фуқарога керакли ахборотни аниқ етказиши жуда муҳим.

Бу борада ҳар бир юртдошимизнинг, мутасаддилар ва ходимларнинг масъулияти катта. Сабаби тил маданияти фақат тилшунослар ёки муҳаррирларнинг иши эмас. Қарор тайёрлаётган мутахассис ҳам, аҳоли мурожаатига жавоб бераётган ходим ҳам ўз фикрини саводли, равон ва тушунарли ифодалаши керак.

Давлат тилига ҳурматни, энг аввало, ана шу кундалик иш жараёнида кўриш мумкин. Фуқаро ўз ҳуқуқи, мажбурияти ёки унга кўрсатилаётган хизмат ҳақидаги маълумотни ўзбек тилида бемалол тушуна олса, давлат тилининг амалий аҳамияти ҳам яққол намоён бўлади.

Тилнинг келажаги кўп жиҳатдан ёш авлоднинг уни қандай ўзлаштиришига боғлиқ. Боланинг она тилига муносабати мактабдаги дарслар билан чекланмайди. У оилада эшитган сўзлар, ота-она билан суҳбатлар, ўқилган китоблар ва атрофидагиларнинг нутқи орқали ҳам шаклланади. Агар оилада китоб ўқишга эътибор берилса, боланинг саволларига сабр билан жавоб қайтарилса ва у ўз фикрини эркин билдиришга ўргатилса, нутқ маданияти ҳам аста-секин ривожланади. Бунинг учун алоҳида шароит ёки катта маблағ талаб қилинмайди. Баъзан фарзанд билан биргаликда китоб ўқиш ёки самимий суҳбатлашишнинг ўзи ҳам катта аҳамиятга эга.

Сир эмаски, бугун кўпчилик ота-оналар фарзандларининг хорижий тилларни ўрганишига интилади. Бу яхши, албатта. Негаки, чет тилларини билиш янги билимлар ва кўплаб имкониятларга йўл очади. Лекин хорижий тилларни ўрганиш она тилида равон фикрлаш, сўзлаш ва саводли ёзиш кўникмаларини иккинчи ўринга сурмаслиги лозим. Мактабда ҳам она тили дарслари фақат қоидаларни ёдлаш билан чекланиб қолмаслиги керак. Ўқувчи ўқиган матнини тушуниши, мустақил хулоса чиқариши, ўз фикрини далиллар билан ифодалай олиши ва саводли ёзиши муҳим. Ана шунда тил таълими ҳақиқий натижа беради. Шунингдек, ўзбек тилини она тили сифатида ўрганаётган болалар билан уни иккинчи тил сифатида ўзлаштираётган ўқувчиларнинг эҳтиёжлари бир хил эмаслигини ҳам ҳисобга олиш зарур. Таълим усуллари ҳар бир ўқувчининг тил билиш даражасига мос бўлса, давлат тилини ўрганиш ҳам самарали кечади.

Демак, тилга муҳаббатни болаларга фақат байрамда у ҳақда шеър ёдлатиш билан сингдириб бўлмайди. Бунинг учун оила ва мактабда доимий равишда китобхонлик, саводхонлик ва мустақил фикрлашга эътибор қаратиш керак.

Президентимизнинг бу йилги табригида ҳам ўзбек тилидан замонавий технологияларда фойдаланиш, электрон луғатлар ва таржима воситаларини ривожлантиришга эътибор қаратилгани бежиз эмас. Агар ўзбек тилида сифатли электрон манбалар кўпайса, ахборот олиш ва билим ўзлаштириш имкониятлари ҳам кенгаяди. Масалан, ишончли электрон луғатлар, матн таҳрирлагичлари ва овозли ёрдамчилар ўқувчилар, ўқитувчилар ва тадқиқотчилар учун фойдали восита бўлиши мумкин. Матнни овозли ўқиш ёки нутқни матнга айлантириш технологиялари эса кўриш ёки ҳаракатланиш имконияти чекланган инсонларга ҳам қўшимча қулайлик яратади.

Бунинг учун ўзбек тилидаги электрон матнлар сифатини ошириш, луғатларни бойитиш ва дастурчилар билан тилшунослар ҳамкорлигини кучайтириш муҳим. Бугун ижтимоий тармоқлардаги ёзишмаларда имло хатолари ва турли қисқартмаларни кўп учратиш мумкин. Албатта, норасмий ёзишмаларни қатъий қоидалар билан баҳолаш шарт эмас. Лекин расмий ахборот, таълимий материаллар ва оммага мўлжалланган матнларда саводхонликка риоя қилиш долзарбдир. Демак, бугун она тилини асраш унинг рақамли муҳитда ҳам тўлақонли қўлланишини таъминлашни англатади. Ўзбек тили замонавий технологиялардан четда қолмаслиги, аксинча, янги билимларни ўзлаштириш воситасига айланиши керак.

Она тилига эътиборнинг яна бир муҳим йўналиши унинг илмий ва интеллектуал имкониятларини кенгайтиришдир. Тиббиёт, иқтисодиёт, муҳандислик, ахборот технологиялари ва ҳуқуқ каби соҳаларда ўзбек тилидаги сифатли адабиётлар кўпайиши ғоят муҳим.

Мамлакатимизда бадиий таржима ривожига катта эътибор қаратилмоқда. Жаҳон адабиёти ва илм-фанининг энг яхши намуналарини ўзбек тилига таржима қилиш борасида ибратли ташаббуслар илгари сурилмоқда. Ўзбек тилида яратилган асарларни бошқа тилларга таржима қилиш эса миллий адабиётимиз ва маданиятимизни дунёга танитишга хизмат қилади.

Тилнинг ривожида олимлар, таржимонлар, ўқитувчилар, ноширлар ва соҳа мутахассисларининг ҳамкорлиги муҳим. Барчамиз кундалик фаолиятимизда она тилимиз равнақига қайсидир маънода таъсир кўрсатамиз. Мухбирнинг равон мақоласи, ўқитувчининг тушунарли дарси, олимнинг ўзбек тилидаги тадқиқоти ва ота-онанинг фарзанди билан мазмунли суҳбати – буларнинг бари тил маданиятини юксалтиришга хизмат қилади.

Албатта, ҳаммадан мукаммал тилшунос бўлиш талаб этилмайди. Муҳими, саводли ёзишга интилиш, хатоларни тузатиш ва тилни ўрганишга интилаётган инсонларни қўллаб-қувватлашдир. Тил маданиятини оширишда танқиддан кўра тушунтириш ва яхши намуна кўрсатиш кўпроқ самара беради.

Президентимизнинг 2026 йилги байрам табриги мазмунидан келиб чиқадиган энг муҳим хулоса шуки, она тилимизга эътибор фақатгина 21 октябрда эмас, балки мунтазам, бардавом бўлмоғи керак. Зеро, тилга бўлган муҳаббатни байрам тадбирларидагина эмас, балки ҳар кунги саводли ёзишимизда, фарзандларимизга таълим беришимизда, муомала ва мулоқот давомида намоён этишимиз зарур.

Назокат Усмонова,

ЎзА шарҳловчиси