Нобель мукофотига олиб келган кашфиёт: Ёруғлик миянинг “пульти”га айланди
Олимлар ёруғлик ёрдамида миядаги айрим ҳужайраларни масофадан “ёқиш” ва “ўчириш” имконини яратди. Ана шу ғайри оддий технологияни ривожлантирган Карл Дайссерот, Петер Хегеманн ва Георг Нагель 2026 йилги физиология ёки тиббиёт бўйича Нобель мукофотига сазовор бўлди.
Бу кашфиётнинг тарихи миядан эмас, ёруғлик томон сузадиган бир ҳужайрали сув ўтидан бошланган. Хегеманн “Chlamydomonas” номли организмни ўрганар экан, унинг ёруғликни сезадиган кичик “кўзчаси”га эътибор қаратди ва каналродопсин – ёруғликка сезгир оқсилни аниқлади. Нагель билан бирга олимлар ушбу генни бошқа ҳужайрага киритиб, кўк ёруғлик тушганда улардаги канал атиги 0,2 милли сонияда очилиб, электр импульси ҳосил қилишини кўрсатди. Кейин Дайссерот бу технологияни нерв ҳужайрасига татбиқ этди: кўк нур ёрдамида нейронни ишга тушириш, сўнгра тирик сичқон миясида муайян ҳужайрани бошқариш мумкинлиги исботланди.
Бугун оптогенетика олимларга миянинг қайси қисми қўрқув, хавотир, оғриқ, чанқоқ ёки мукофот ҳиссини юзага келтиришини аниқроқ ўрганиш имконини бермоқда. Технология депрессия, шизофрения, Паркинсон касаллиги ва эпилепсия каби ҳолатларни тадқиқ этишда ҳам қўлланяпти. Энг қизиғи, кашфиёт лаборатория деворидан чиқиб улгурди: ирсий кўриш қобилияти йўқолишига олиб келувчи ретинит пигментоза билан оғриган беморда ёруғликка сезгир генлар ва махсус кўзойнак ёрдамида айрим объектларни қисман кўриш имкони тикланган. Нобель қўмитаси бу усулни нейрон ва мия фаолиятини ўрганишда “янги давр”га йўл очган технология сифатида баҳоламоқда.
Мусулмон Зиё, ЎзА
