Mustaqillik yillaridagi konstitutsiyaviy evolyutsiya
Har qanday mustaqil davlatning tarixiy taqdiri va kelajak poydevori uning Asosiy qonuni bilan uzviy bog‘liq. Konstitutsiya – bu shunchaki yuridik hujjat emas, balki millatning o‘z-o‘zini anglashi, davlatchilik falsafasi va kelajakka bo‘lgan ishonchining hujjatlashtirilgan ifodasidir.
O‘zbekiston Konstitutsiyasining tadrijiy rivojlanish yo‘li tasodifiy o‘zgarishlar yig‘indisi emas, balki davlat va jamiyat ehtiyojlaridan kelib chiqqan izchil jarayon bo‘ldi. Milliy konstitutsiyaviy nazorat ma’lumotlariga ko‘ra, Asosiy qonunga shu kunga qadar bir necha bosqichda muhim omillar kiritilgan. Xususan, 2002–2003-yillarda umumxalq referendumi asosida ikki palatali parlament (Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senat) tizimiga o‘tildi, bu hokimiyatlar muvozanatini mustahkamladi. 2007–2014-yillarda Prezidentlik vakolat muddatlari, Bosh vazir va ijro etuvchi hokimiyatning vakolatlarini kengaytirish hamda parlamentning rolini oshirish orqali boshqaruv modeli izchillik bilan demokratlashtirildi. 2023-yil 30-aprel kuni o‘tkazilgan umumxalq referendumida esa Konstitutsiyaning yangi tahriri qabul qilindi.
2023-yilgi konstitutsiyaviy islohot o‘zining miqyosi va mazmuni bilan alohida ajralib turadi. Mutaxassislar bahosiga ko‘ra, Asosiy qonun matnining 65 foizi yangilanib, 10 ta yirik yo‘nalishda tizimli o‘zgarishlar amalga oshirildi. Bu tarixiy islohotning bosh tashabbuskori va mafkurachisi Prezident Shavkat Mirziyoyevdir. 2016-yildan boshlangan “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi va “Inson qadri uchun” tamoyili 2023-yilgi konstitutsiyaviy referendumda o‘zining oliy yuridik mustahkamlanishini topdi.
Islohotning eng markaziy va konseptual mazmuni – bu “davlat – jamiyat – inson” tamoyilidan “inson – jamiyat – davlat” tamoyiliga o‘tilishidir. Ilgari an’anaviy ravishda birinchi o‘ringa davlat manfaati qo‘yilgan bo‘lsa, yangi tahrirdagi Konstitutsiyada inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati oliy qadriyat sifatida belgilandi.
Darhaqiqat, bu shunchaki iboralar almashinuvi emas, balki fundamental huquqiy o‘zgarishdir. Unga ko‘ra, O‘zbekiston rasman ijtimoiy davlat deb e’lon qilindi. Minimal ish haqi, nafaqa va ijtimoiy to‘lovlarning eng kam iste’mol xarajatlari darajasidan past bo‘lmasligi konstitutsiyaviy kafolat darajasiga ko‘tarildi. Shuningdek, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, sog‘lom atrof-muhitga ega bo‘lish, bepul umumiy o‘rta ta’lim va kafolatlangan tibbiy xizmatdan foydalanish kabi fundamental huquqlar Asosiy qonunda o‘z aksini topdi. Ombudsman, Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markaz va Konstitutsiyaviy sudning vakolatlari kengaytirilib, fuqarolarning o‘z huquqlarini himoya qilish bo‘yicha Konstitutsiyaviy sudga bevosita murojaat qilish imkoniyati yaratildi.
Konstitutsiyaviy normalarning kuchi ularning amalda qanday ishlashi bilan belgilanadi. Shu bois, “Harakatlar strategiyasi”, “Taraqqiyot strategiyasi” va “O‘zbekiston – 2030” strategik dasturlari Asosiy qonunda belgilangan “inson qadri” tamoyilini amalga oshirishning amaliy mexanizmi bo‘lib xizmat qilmoqda. Kambag‘allikni qisqartirish, raqamli davlat xizmatlari orqali byurokratiyani kamaytirish, gender tengligini ta’minlash va mahalla institutini mustahkamlashga qaratilgan islohotlar bevosita ushbu konstitutsiyaviy tamoyillarga tayanadi.
Mustaqillik yillaridagi konstitutsiyaviy evolyutsiya shuni ko‘rsatadiki, milliy davlatchilikning mustahkamligi va jamiyatning barqarorligi, avvalambor, inson huquq va erkinliklarini oliy qadriyat deb e’tirof etishga bog‘liq. 2023-yilda yangilangan Konstitutsiya – bu faqatgina huquqiy islohot natijasi emas, balki xalq va davlat o‘rtasidagi yangi ijtimoiy shartnoma bo‘lib, u Yangi O‘zbekistonning barqaror, adolatli va insonparvar kelajagini ta’minlashga xizmat qiladi.
Maxsatullo MAXSADOV,
Jamoat xavfsizligi universiteti
kafedra professori,
yuridik fanlar doktori (DSc),
podpolkovnik.
