O‘z davri jug‘rofiy tafakkurini o‘zgartirgan alloma

Qadimgi yunon olimlarining taxminiy qarashlarini rad etib, raqamli jadvallarni tatbiq etgan Muhammad Xorazmiy o‘z davri jug‘rofiy tafakkurini butunlay o‘zgartirgan alloma sifatida tarixda qoldi.

Hozirgi O‘zbekiston zaminidagi qadimiy Xorazm vohasi ming yillar muqaddam shaharsozlik, muhandislik va dehqonchilik madaniyati yuksalgan markazlardan biri bo‘lgan. Sun’iy sug‘orish tizimlarini barpo etish, ekin maydonlari chegarasini belgilash va mustahkam istehkomlar qurish aniq hisob-kitoblarni talab qilar edi. Shu sababli bu zaminda handasa, burchak o‘lchovlari, topografiya hamda tabiat hodisalarini kuzatish ishlari erta rivojlandi. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, XII–XIII asrlarda Xorazmda aholi juda zich yashab, har bir kvadrat kilometrga 200 nafargacha kishi to‘g‘ri kelgan. Bu ko‘rsatkich yer va suv zaxiralari qat’iy matematik o‘lchovlar asosida boshqarilganidan dalolat beradi. Aynan ana shunday amaliy bilimlar Muhammad Xorazmiy tafakkurini shakllantirgan ilmiy poydevorga aylandi.

Olimning matematik geografiya sohasidagi eng yirik asari “Surat al-arz” deb ataladi. Aslida bu kitob “Kitobu rasm ar-rub al-ma’mur”, ya’ni odamzod yashaydigan chorak tasviri nomli ulkan dunyo atlasiga ilova qilingan ilmiy sharhdir. Mazkur jahon xaritasini tuzish ustida 70 nafar olim mehnat qilgan bo‘lib, umumiy jarayonga Xorazmiyning shaxsan o‘zi boshchilik qilgan. Alloma, shuningdek, yer yuzi aylanasining bir darajali yoyi miqdorini aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan o‘lchov safarida bevosita qatnashgan. Kartografiya sohasidagi bu ulkan ish taxminan 840 yilda yakunlangan. Mazkur bebaho asarning bizgacha yetib kelgan yagona qo‘lyozma nusxasi 1878-yilda Qohira shahridan topilib, keyinchalik Strasburg kutubxonasiga topshirilgan. Ushbu noyob manba tarkibida Nil daryosi havzasi, dengiz qirg‘oqlarining tarhi, Jazirat al-javhar hamda Azov va Qora dengiz aks ettirilgan to‘rtta asl xarita bugungi kungacha saqlanib qolgan.

“Surat al-arz” kitobi shunchaki tavsifiy to‘plam emas, balki raqamlar jadvali, ya’ni zij ko‘rinishida yaratilgan. Har bir sahifada dunyoning turli hududlari yetti iqlim tizimiga muvofiq taqsimlangan. Geograf olim Hamidulla Hasanovning qayd etishicha, kitobda jami 537 ta muhim nuqtaning aniq jug‘rofiy ko‘rsatkichlari g‘arbdan sharqqa tomon tartib bilan qayd etilgan. Xorazmiy dastlab shaharlarning o‘rnini belgilab, so‘ngra 203 ta tog‘ tizmasi, dengizlar, orollar va daryolarni batafsil hisoblab chiqqan. Xaritalarda yo‘nalishlar qutbnamo qoidalariga to‘la mos tushadi: yuqori tomon shimolni, quyi qism esa janubni ko‘rsatadi.

Uzoq yillar davomida Xorazmiy o‘z kitobini qadimgi yunon olimi Klavdiy Ptolemeyning “Geografiya” asaridan shunchaki ko‘chirib olgan degan noto‘g‘ri qarashlar mavjud edi. Biroq manbalar tahlili O‘rta osiyolik olim yunon nazariyasidagi jiddiy nuqsonlarni to‘g‘rilab, mustaqil ilmiy asar yaratganini isbotlaydi. Ptolemey quruqlikni 94 ta mayda bo‘lakka bo‘lib tasvirlagan bo‘lsa, Xorazmiy bu taqsimotni rad etib, yetti iqlim ta’limotini qat’iy raqamlar bilan asoslab berdi. Eng muhim tafovutlardan biri Kaspiy dengizining xaritadagi qiyofasida yaqqol ko‘rinadi. Ptolemey Kaspiyni g‘arbdan sharqqa tomon noto‘g‘ri cho‘zilgan holda tasvirlagan edi. Xorazmiy esa bu xatoni tuzatib, dengizning haqiqatda shimoldan janubga tomon cho‘zilganini xaritaga muhrladi. Bundan tashqari, yunon olimlari O‘rta dengizning g‘arbdan sharqqacha bo‘lgan uzunligini 62 daraja deb ko‘rsatgan bo‘lsa, Xorazmiy bu masofani 52 darajagacha qisqartirib, haqiqiy ko‘rsatkichga ancha yaqinlashtirdi.

Sharqshunos Vladimir Minorskiy ta’kidlaganidek, Xorazmiy o‘z xaritalarida hududlarning haqiqiy siyosiy va etnografik chegaralarini ham yangiladi. Ptolemey xaritasida faqat Germaniya ko‘rsatilgan bo‘lsa, Xorazmiy uning yoniga “Bilod as-saqoliba”, ya’ni slavyanlar mamlakatini qo‘shdi. Shuningdek, qadimgi Skifiya hududlarini birlashtirib, unga “Bilod at-turk” deb nom berdi. Professor Sergey Tolstov Xorazmiy ilmiy merosining asl manbalarini uning o‘z vatanidan qidirish zarurligini, voha ahlining tabiat kuzatuvlari va ko‘p asrlik yer o‘lchash tajribasi tadqiqotchi ixtiyoridagi bilimlarni boyitganini yozib qoldirgan.

Xorazmiyning geografik ta’limoti keyingi davrlarda butun sharq va g‘arb xaritashunosligi uchun mustahkam tayanch vazifasini o‘tadi. Xususan, X asrda yashagan Suhrob ismli olim “Surat al-arz”ni tahrir qilib, uni qayta e’lon qildi. XI asrda Ispaniyada Zarqaliy tomonidan tuzilgan mashhur “Toledo jadvallari” ham asosan Xorazmiy koordinatalariga suyandi. Abu Rayhon Beruniy ham o‘zidan ikki asr oldin o‘tgan zamondoshining ilmiy jasoratiga yuksak ehtirom ko‘rsatgan. 1894-yilda Italiya Fanlar akademiyasining maxsus hay’ati “Surat al-arz”ni har tomonlama tahlil qilib, uning jahon xaritashunosligi tarixidagi yuksak o‘rnini rasman e’tirof etdi. Italyan sharqshunosi Karlo Nallino esa o‘z davrida Yevropaning birorta xalqi Xorazmiy erishgan bunday yutuqni takrorlashga qodir bo‘lmaganini alohida qayd etdi. Chexiyalik tadqiqotchi Hans Mjik ko‘p yillik izlanishlar natijasida 1926-yilda Xorazmiy asarining arabcha matnini nashr qildi va yo‘qotilgan bir qancha xaritalarni olimning yozma jadvallari asosida qayta tikladi.

Muhammad Xorazmiyning faoliyati qadimgi Xorazm ilmiy an’analarining yuksak mahsuli sifatida dunyo xaritashunosligini yangi bosqichga ko‘tardi. Aniq handasiy usullar va raqamli jadvallarning xarita tuzish amaliyotiga tatbiq etilishi yer yuzini taxminiy tasvirlash davriga chek qo‘ydi. Bu ilmiy jasorat nafaqat qit’alar, dengizlar va tog‘ tizmalarining asl o‘lchamlarini tikladi, balki jahon ilm-fanida joylarning o‘rnini aniq falakiy ko‘rsatkichlar bilan belgilash an’anasini boshlab berdi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi,

O‘zA