Bishkekdagi O‘zbekiston tashabbuslari: Markaziy Osiyodan Yevroosiyogacha bo‘lgan hamkorlik arxitekturasiga tamal toshi bo‘ldi
Bishkekda Shanxay hamkorlik tashkiloti (SHHT)ga a’zo davlatlar rahbarlari kengashining yubiley yig‘ilishi va «SHHT plyus» formatidagi muloqot bo‘lib o‘tdi.
Senatning Sud-huquq masalalari va korrupsiyaga qarshi kurashish qo‘mitasida doimiy asosda ishlovchi senator Zumrad Bekatova shu haqda munosabat bildirdi:
– Mazkur yig‘ilish va muloqotni bir qarashda ikki xil maydon, ikki xil kun tartibi sifatida ko‘rish mumkin. Ammo Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning bu ikki maydondagi nutqlarini mazmunan bir-biriga bog‘laydigan juda muhim strategik g‘oya bor. Bu – SHHTni bugungi tashkilot sifatida emas, balki ertangi dunyodagi ta’sirchan hamkorlik arxitekturasining muhim bo‘g‘ini sifatida ko‘rish g‘oyasidir.
SHHT tashkil topganiga 25 yil to‘lgan bir pallada O‘zbekiston Prezidenti tashkilotning o‘tgan yo‘lini sarhisob qilish bilan cheklanmadi. Aksincha, uning oldiga prinsipial savol qo‘ydi: keyingi 15 yilda SHHT qanday tashkilot bo‘lishi kerak?
Shu ma’noda, «SHHT - 2040: umumiy taraqqiyot makoni» konsepsiyasini ishlab chiqish tashabbusi oddiy bir navbatdagi taklif emas. Bu – tashkilotni yangi sifat bosqichiga olib chiqishga qaratilgan strategik qadamdir.
Davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, bunday makonda investitsiyalar, texnologiyalar va bilimlar erkin almashishi, yirik infratuzilma va sanoat loyihalari amalga oshishi, mintaqalar, biznes va odamlar o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar kengayishi kerak.
Bu yerda eng muhim jihat – SHHT kun tartibining xavfsizlikdan taraqqiyotga, muloqotdan amaliy loyihalarga qarab kengayib borayotganidir. Bugun dunyoda geosiyosiy bo‘linishlar, ishonch taqchilligi, savdo va texnologik raqobat kuchayib borayotgan bir sharoitda mamlakatlar uchun eng katta resurs – bu hamkorlikning o‘zi. Prezidentimiz aynan shu nuqtaga urg‘u berib, SHHT davlatlarining ulkan insoniy, tabiiy, ishlab chiqarish va intellektual salohiyati, avvalo, xalqlar farovonligiga xizmat qilishi lozimligini ta’kidladi.
E’tiborli jihat: O‘zbekiston tayyor mexanizmlarni emas, yangi mexanizmlarni taklif qildi. Prezidentimizning nutqida ilgari surilgan tashabbuslar ro‘yxatiga nazar tashlasak, buni yaqqol ko‘rish mumkin. Xususan, SHHT Sanoat kooperatsiyasi xaritasi; SHHT Taraqqiyot bankini amalda ishga tushirish; transport, energetika, sanoat kooperatsiyasi va raqamli infratuzilma bo‘yicha ustuvor loyihalar portfelini shakllantirish; sun’iy intellekt bo‘yicha hamkorlik; SHHTning ochiq ko‘p tilli ma’lumotlar korpusini yaratish; Toshkentda sun’iy intellekt va yangi raqamli yechimlar bo‘yicha forum o‘tkazish; suv va energetika samaradorligi bo‘yicha texnologik hamkorlik; Xalqaro transport yo‘laklarini rivojlantirish.
Bularning har biri alohida tashabbusdek ko‘rinsa-da, ularni birlashtirib turgan bitta mantiq bor: SHHTni qarorlar qabul qiladigan maydondan – natija yaratadigan maydonga aylantirish. Bugun O‘zbekistonda SHHT davlatlari bilan 1,5 mingdan ortiq qo‘shma loyiha amalga oshirilayotgani ham bu yondashuvning amaliy asosi borligini ko‘rsatadi.
«SHHT plyus»: geografiyasi emas, hamkorlik falsafasi kengaymoqda. Prezidentimizning ikkinchi nutqida esa ushbu qarash yanada yuqori — global darajaga ko‘tarildi. «SHHT plyus» formatida BMTning markaziy va muvofiqlashtiruvchi rolini saqlab qolish zarurligi ta’kidlangani juda muhim siyosiy pozitsiyadir. Chunki, O‘zbekistonning yondashuvi bir tashkilotni boshqasiga qarshi qo‘yish emas, balki ularning imkoniyatlarini bir-birini to‘ldirishiga erishishdan iborat.
Ya’ni, SHHT – BMTga muqobil emas; mintaqaviy tuzilmalar esa global institutlarning sa’y-harakatlarini kuchaytiruvchi sherik bo‘lishi kerak.
Bu – yangi ko‘p qutbli dunyoga nisbatan O‘zbekistonning pragmatik va muvozanatli qarashidir.
Prezidentimiz juda aniq bir mezonni belgilab berdi: biz tarafdor bo‘lgan ko‘p qutblilik yangi ajratuvchi chiziqlarni yaratmasligi, aksincha, imkoniyatlar makonini kengaytirishi kerak. Mintaqaviy loyihalar bir-biri bilan raqobatlashmasdan, bir-birini to‘ldirishi lozim.
Menimcha, ikki nutqning eng katta siyosiy ahamiyati ham shunda.
Birinchi nutq – «SHHT ichida qanday hamkorlik qilamiz?» degan savolga javob bo‘lsa, ikkinchi nutq – «SHHT dunyoda qanday o‘rin egallaydi?» degan savolga javobdir.
O‘zbekistonning yondashuvi — ochiqlik, bog‘liqlik va amaliy natija. «SHHT plyus» doirasida Prezident mintaqaviy tashkilotlar o‘rtasida hamkorlik tarmog‘ini yaratish, «yashil» energetika, raqamli xizmatlar, sog‘liqni saqlash va tabiatdan foydalanish sohalarida texnologiyalar va loyihalarning Ochiq bankini shakllantirishni taklif qildi.
Iqtisodiyotga kelganda esa yondashuv yanada aniq: biznes natijani his qilishi kerak. Bozorlarga kirish osonlashishi, transchegaraviy yo‘laklar ishlashi, investitsiyalar oqimi ko‘payishi lozim. Shu maqsadda «SHHT Invest» forumini doimiy ishlaydigan platformaga aylantirish taklifi ilgari surildi.
Bu – tashqi siyosatdagi eng muhim tendensiyalardan birini ko‘rsatadi:
O‘zbekiston diplomatiyani iqtisodiy imkoniyatga, mintaqaviy muloqotni esa aniq loyiha va investitsiyaga aylantirish tarafdori.
Yana bir muhim jihatni alohida ta’kidlash lozim. Prezident SHHTning geografik va strategik o‘zagi Markaziy Osiyo ekanini alohida qayd etdi. Bu mintaqamiz uchun katta imkoniyat bilan birga, katta mas’uliyat hamdir. Chunki transport yo‘laklari, energetika, suv, oziq-ovqat xavfsizligi, raqamli infratuzilma, sanoat kooperatsiyasi va Afg‘oniston masalasi – bularning barchasi Markaziy Osiyoning umumiy taraqqiyot manfaatlari bilan bevosita bog‘liq.
Shuning uchun SHHT doirasida ilgari surilayotgan tashabbuslar O‘zbekiston uchun faqat tashqi siyosat masalasi emas, balki milliy iqtisodiyot, yangi bozorlar, investitsiyalar, texnologiyalar, transport imkoniyatlari va inson kapitali uchun ham yangi eshiklar demakdir.
Yana bir ramziy tashabbus – Xiva. «SHHT plyus» madaniyatlar va sivilizatsiyalar doimiy forumini Xivada o‘tkazish taklifi ham alohida ahamiyatga ega. Bu yerda O‘zbekiston o‘zining tarixiy-madaniy salohiyatini xalqaro muloqotning zamonaviy instrumentiga aylantirishga intilmoqda. Ilm-fan va ma’rifatning qadimiy markazi bo‘lgan Xiva nafaqat tarixni namoyish etadigan shahar, balki turli sivilizatsiyalar o‘rtasida muloqot qurish mumkin bo‘lgan zamonaviy maydon sifatida taklif etilmoqda. Bu esa O‘zbekistonning tashqi siyosatida madaniy diplomatiyaning iqtisodiy va siyosiy diplomatiya bilan uyg‘unlashib borayotganini ko‘rsatadi.
Bizningcha, Bishkekdagi ikki nutqni bir jumlaga jamlasak, uni shunday ifodalash mumkin: O‘zbekiston SHHTning bugungi natijalarini baholash bilan cheklanib qolmayapti – uning ertangi qiyofasini shakllantirishda faol ishtirok etmoqda.
«SHHT - 2040» – tashkilotning uzoq muddatli taraqqiyot konsepsiyasi. «SHHT plyus» – tashkilotning mintaqalar va xalqaro tashkilotlar bilan ochiq muloqot platformasi. Transport, sanoat, investitsiya, sun’iy intellekt, energetika, suv, iqlim, ta’lim va madaniyat – uning amaliy yo‘nalishlari.
Bularning barchasi bir nuqtada tutashadi: tinchlik – taraqqiyot uchun, taraqqiyot – inson farovonligi uchun xizmat qilishi kerak. Shu ma’noda, Prezident Shavkat Mirziyoyevning Bishkekdagi ikki nutqi O‘zbekistonning zamonaviy tashqi siyosatini yana bir bor namoyon etdi: qarama-qarshiliklardan emas, bog‘liqlikdan; yopiq bloklardan emas, ochiq hamkorlikdan; deklaratsiyalardan emas, amaliy natijalardan manfaatdor bo‘lgan tashqi siyosat.
Senator sifatida men bu tashabbuslarning eng muhim jihatini shunda ko‘raman: O‘zbekiston o‘z milliy manfaatlarini mintaqaviy va global manfaatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda, yangi dunyo tartibotida o‘zining faol va konstruktiv o‘rnini belgilab bormoqda.
Bishkekda yangragan tashabbuslar – bu shunchaki navbatdagi diplomatik takliflar emas. Bu Markaziy Osiyodan boshlanib, keng Yevroosiyo makoniga tutashadigan yangi hamkorlik arxitekturasiga qo‘shilayotgan O‘zbekiston hissasidir.
N.Abduraimova, O‘zA
