Аҳолига 8 ойда 18,3 трлн сўм ипотека кредити ажратилди
Уй-жой масаласини ҳал этишда ипотека кредити аҳоли учун муҳим молиявий воситалардан бири бўлиб қолмоқда. Марказий банк маълум қилишича, 2026 йил январь–август ойларида тижорат банклари томонидан 59,2 минг нафар фуқарога 18,3 трлн сўм ипотека кредити ажратилди. Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 4,9 трлн сўм ёки 36,6 фоизга кўп.
Ипотека кредитлаш ҳажмининг бундай ўсиши аҳолининг уй-жой харидини банк маблағлари ҳисобидан молиялаштириш кўлами кенгайганини кўрсатади. Шу билан бирга, кредитларнинг қайси бозорга йўналтирилаётгани ҳам эътиборга молик. Ажратилган маблағларнинг 74 фоизи бирламчи, 26 фоизи иккиламчи уй-жой бозорига тўғри келган.
Яъни 18,3 трлн сўмлик ипотека кредитининг 13,6 трлн сўми янги уй-жой харидига, 4,7 трлн сўми эса мавжуд уй-жойларни сотиб олишга йўналтирилган. Ипотека маблағларининг қарийб учдан тўрт қисми бирламчи бозорга йўналтирилгани янги қурилган уй-жойлар хариди ипотека кредитлашининг асосий сегменти бўлиб қолаётганини кўрсатади.
Бу ҳолатни қурилиш соҳаси учун ҳам муҳим кўрсаткич сифатида баҳолаш мумкин. Чунки янги уй-жойларни ипотека орқали харид қилиш имконияти кенгайиши бирламчи бозордаги талабни молиявий жиҳатдан қўллаб-қувватлайди. Бироқ бу ўсишни тўлиқ баҳолаш учун уй-жой нархлари, қурилиш ҳажми, субсидиялар ва ипотека дастурлари шартларидаги ўзгаришларни ҳам биргаликда кўриб чиқиш зарур.
Иккиламчи бозорга йўналтирилган 4,7 трлн сўм эса аҳолининг мавжуд уй-жой фондидаги харидларга бўлган эҳтиёжи ҳам сақланиб қолаётганини кўрсатади. Жами кредит ҳажмини қарз олувчилар сонига нисбатан ҳисоблаганда, бир фуқарога тўғри келадиган ипотека кредити ўртача 309 миллион сўм атрофида бўлган. Албатта, бу шартли ўртача кўрсаткич. Амалда кредит миқдори уй-жойнинг нархи, бошланғич бадал, кредит муддати, қарз олувчининг даромади ва танланган ипотека дастурига қараб фарқ қилади. Шунга қарамай, мазкур рақам ипотека бозорида айланаётган маблағлар кўламини тасаввур қилиш имконини беради.
Ипотека кредитларининг қийматида фоиз ставкаси муҳим ўрин тутади. Ҳисобот даврида молиялаштириш манбасига қараб ўртача фоиз ставкалари 16,9 фоиздан 21,6 фоизгача шаклланган. Узоқ муддатли ипотека кредитларида ҳатто бир неча фоизлик фарқ ҳам қарз олувчининг умумий тўлов миқдорига таъсир қилиши мумкин. Шу сабабли ипотека маҳсулотини танлашда фақат кредит суммасига эмас, балки фоиз ставкаси, муддат, бошланғич бадал ва кредит билан боғлиқ қўшимча харажатларга ҳам эътибор қаратиш муҳим. Шу билан бирга, 16,9–21,6 фоизлик кўрсаткичлар турли молиялаштириш манбалари бўйича ўртача ставкаларни ифодалайди. Шунинг учун уларни барча банкларнинг ипотека маҳсулотлари учун ягона ставка сифатида қабул қилиш тўғри бўлмайди.
Ипотека кредитларидан фойдаланувчиларнинг ёш таркиби ҳам ўзига хос манзарани намоён этмоқда. Қарз олувчиларнинг 64 фоизи 31–50 ёшдагилар, 26 фоизи 18–30 ёшдагилар, 10 фоизи эса 51 ёшдан катта фуқаролар ҳисобига тўғри келган. Шундай қилиб, ипотека қарз олувчиларининг қарийб учдан икки қисми 31–50 ёш оралиғида. 18–30 ёшдагиларнинг 26 фоизлик улуши эса ёшлар орасида ҳам уй-жой харидини кредит орқали молиялаштиришга талаб мавжудлигини кўрсатади. Бироқ бу рақамлардан ёш гуруҳларидаги ипотека талабининг аниқ сабабларини белгилаб бўлмайди. Бунинг учун аҳоли даромадлари, оилавий таркиб, уй-жойга эгалик даражаси, бошланғич бадал ва ипотека дастурларидан фойдаланиш имкониятлари каби омилларни ҳам таҳлил қилиш талаб этилади.
Ипотека кредитлари ҳажмининг бир йилда 36,6 фоизга ошиши бозорда кредитлаш фаоллиги сезиларли кучайганини кўрсатади. Аммо ипотека бозоридаги жараёнларга фақат ажратилган кредитлар ҳажми орқали баҳо бериш етарли эмас. Аввало, кредитлар ҳажми билан уй-жой нархлари динамикаси ўртасидаги боғлиқликни кузатиш муҳим. Агар уй-жой нархлари ҳам сезиларли даражада ўзгарса, кредитлар ҳажмининг ўсиши аҳолининг реал уй-жой харид қобилияти қандай ўзгарганини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин.
Шунингдек, аҳолининг даромадлари ва қарз юки ҳам муҳим омил ҳисобланади. Ипотека кредитлаш ҳажми ортиши аҳоли учун уй-жой харид қилиш имкониятларини кенгайтириши мумкин, бироқ узоқ муддатли қарз мажбуриятларининг аҳоли даромадларига нисбати ҳам барқарор бўлиши зарур. Яна бир муҳим жиҳат — ипотеканинг қайси қисми имтиёзли дастурлар, субсидиялар ёки тижорат шартлари асосида ажратилгани. Бу маълумот кредитлаш ҳажмидаги ўсишнинг қайси омиллар ҳисобига юзага келганини аниқроқ кўрсатиб беради.
2026 йилнинг дастлабки саккиз ойи якунлари ипотека бозорида бир нечта асосий тенденцияни кўрсатмоқда. Биринчидан, ипотека кредитлари ҳажми 36,6 фоизга ошган. Иккинчидан, маблағларнинг катта қисми — 74 фоизи бирламчи уй-жой бозорига йўналтирилган. Учинчидан, ипотека олувчилар орасида 31–50 ёшдагилар 64 фоиз билан асосий улушни ташкил этмоқда. Тўртинчидан, учта йирик банкнинг ўзи жами ипотека кредитларининг 42,8 фоизини ажратган.
Умуман, келтирилган кўрсаткичлар уй-жой харидини банк кредитлари орқали молиялаштириш кўлами кенгайганини кўрсатади. Энди ипотека бозорининг кейинги динамикасида нафақат кредитлар ҳажми, балки уларнинг аҳоли даромадлари, уй-жой нархлари, фоиз ставкалари ва қарз юки билан мутаносиблиги муҳим аҳамият касб этади.
Бир сўз билан айтганда, 18,3 трлн сўмлик ипотека бозори ортида нафақат кредитлар ҳажмининг ўсиши, балки янги уй-жойларга талаб, аҳолининг молиявий имкониятлари ва қурилиш бозоридаги жараёнлар билан боғлиқ кенгроқ иқтисодий тенденциялар намоён бўлмоқда.
Шаҳноза Маматуропова,
ЎзА
