Абдулла Қодирийнинг Берлиндаги сирдоши

Мустақил Ўзбекистоннинг қарийб 35 йил давомида тинч осмон остида эркин ва фаровон ҳаёт кечириши, энг муҳими, Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганларидек, ҳеч кимга қарам бўлмасдан тараққий этиши замирида узоқ йиллар Ватан озодлиги йўлида ўз азиз жонларини фидо қилган улуғ аждодларимизнинг орзулари ётибди. Шу маънода, мустамлака тузуми даврида қатағон сиёсати қурбони бўлган кишиларнинг хотирасини ёд этиш ҳар биримизнинг муқаддас бурчимиздир.

Жорий йилнинг 28 августида давлатимиз раҳбари бошчилигида турли давлат ва жамоат ташкилотлари вакиллари, уламолар, нуронийлар ҳамда зиёлилар иштирокида Тошкентдаги «Шаҳидлар хотираси» хиёбонида қатағон қурбонларини ёд этиш маросими ўтказилди. Тадбир давомида қатағон қурбони бўлган шахсларнинг хотирасини абадийлаштириш, тарихий адолатни тиклаш, уларнинг ҳаёти, фаолияти ва илмий меросини аҳоли, айниқса, ёшлар ўртасида кенг тарғиб қилиш йўлида илмий изланишлар кўлами ва сифатини ошириш бўйича навбатдаги вазифалар белгиланди.

Бугун Янги Ўзбекистонда ёшларнинг сифатли таълим олиши, ватанпарвар инсонлар бўлиб вояга етиши учун барча шароитлар яратилган. Сўнгги ўн йилда биргина олий таълим муассасаларининг сони 77 тадан 205 тага етгани, дунёнинг топ-100 талигига кирувчи университетларда 3 минг 500 дан зиёд ўзбекистонликларнинг таҳсил олаётганлиги, магистратурада ўқиётган хотин-қизларнинг ўқув-шартнома тўловлари тўлиқ бюджетдан қоплаб берилиши, ҳар йили докторантура йўналишида мақсадли ўринлар ажратилиши натижасида йил сайин республикамизда зиёли аёллар сони ошиб бормоқда. Бир қарашда қисқа муддат ичида эришилган ушбу ютуқлар ёшлар учун табиий жараёндек кўринса-да, аслида бу босқичга етиб келиш ҳам осон кечмаган. Бугун биз учун оддийликка айланиб улгурган ижтимоий-иқтисодий барқарор ривожланиш истиқлол неъмати эканлигини англаш учун тарихга назар солиш кифоя.

Бундан бир аср аввал Туркистондан Германияга ўқишга юборилган 74 нафар талабанинг ҳаёти ва тақдирига оид кўплаб мақолалар эълон қилинмоқда. Туркистон зиёлиларининг ёшларга таълим бериш, хорижга ўқишга юбориш, қизларни мактабларга жалб этиш йўлида учраган машаққат ва тўсиқлар, ўз юртидан олисларда иқтисодий қийинчиликларга қарамасдан, айни кучга тўлиб, таълим олиб Ватанига қайтган етук мутахассис ёшларнинг ноҳақ қатағон қилиниши турли манбалар асосида очиб берилмоқда. Бироқ бу тарих бирёқлама манбалар, аниқроғи, Ўзбекистон архивлари, кутубхона ва музейларида сақланаётган манбалар ёхуд жаҳон миқёсидаги очиқ онлайн кутубхоналардан олинган адабиётлар асосида ёзилган. Аммо хориж архивларида сақланаётган Ўзбекистон тарихига оид ҳужжатларнинг аксарият қисми ҳанузгача илмий муомалага киритилмаган эди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 25 ноябрдаги “Архив иши соҳасини рақамлаштириш ва соҳада бошқарув самарадорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-228-сон фармони билан давлат архивларида фуқароларнинг оилавий шажараларини шакллантириш бўйича вазифалар белгиланган. Мазкур фармон ижросини таъминлаш мақсадида тегишли дастурнинг 14-бандида белгиланган вазифаларга мувофиқ, ўзбек халқи ва давлатчилиги тарихига оид хорижда сақланаётган архив ҳужжатларини аниқлаш ва улардан нусха олиб келиш бўйича бир қатор ишлар олиб борилмоқда. Жумладан, жорий йилнинг июль ойида Адлия вазирлиги ҳузуридаги “Ўзархив” агентлиги қошидаги ишчи гуруҳ аъзолари томонидан Берлин архивларида изланишлар олиб борилди. Аниқланган ҳужжатлар орасида 1922 йилда Тошкентдан Берлинга ўқишга юборилган ака-ука Аҳмаджон ва Абдулмажид Иброҳимовларнинг ўқишларига доир янги манбалар топилди.

Ака-ука Иброҳимовлар ХХ асрнинг 30-йилларида Германиядаги нацистлар бошқарув тизимидан ҳамда Ўзбекистондаги большевиклар томонидан олиб борилган катта қирғиндан қочиб, исм ва фамилияларини ўзгартириб, Туркияга кўчиб кетишга мажбур бўлганлар. Энг қизиғи, ака-уканинг оила аъзолари чорак аср давомида уларнинг тирик эканлигини билишмаган.

Берлин давлат архивларидан топилган ушбу расмий ҳужжатлар шажара изланишларига йўл очди. Хусусан, ака-ука Иброҳимовларнинг Германиядаги таҳсили ва кейинги тақдирига оид архив маълумотлари уларнинг Тошкентдаги қариндошлари ҳамда Туркияда истиқомат қилаётган ворисларини аниқлашга асос бўлди. Шу тариқа, ака-ука Иброҳимовларнинг оиласи билан ўрнатилган илмий алоқалар натижасида уларнинг шахсий архивини ўрганиш имкони яратилди. Давлат архивларидаги расмий ҳужжатлардан фарқли ўлароқ, ушбу оилавий архив Туркистон зиёлиларининг норасмий, яширин кечинмалари ва мураккаб руҳиятини ўзида сақлайди. Ўзаро суҳбатлар, фикр алмашишлар, изланишлар жараёнида Абдулла Қодирийнинг уларга йўллаган мактуби топилди.

Умуман олганда, Аҳмаджон ва Абдумажид Иброҳимовларнинг оила шажарасини шакллантириш бўйича олиб борилган кенг қамровли тадқиқот натижасида йиғилган ҳужжатлар ҳамда қариндошларининг шахсий архивида сақланаётган манбалар асосида тарихимизни янги маълумотлар билан бойитиш имконияти туғилди.

Ранги сарғайиб кетган, араб алифбосида ёзилган мактуб ўрганилганда, бу Абдулла Қодирийнинг Берлинда таҳсил олаётган дўсти Аҳмаджон билан сирли ёзишмаси эканлиги аниқланди. Хат мазмунидан икки зиёли ўртасида аввалроқ ҳам бир неча бор яширинча ёзишмалар олиб борилганини англаш мумкин. Абдулла Қодирий адабий моҳирлик билан Ўзбекистон ССРда таълим ва қишлоқ хўжалигида бўлаётган ўзгаришлар борасидаги танқидий фикрини очиқ баён этмаса-да, ўз норозиликларини Аҳмаджонга ўхшаш чет элларда маърифат орқасидан юрган туркистонлик ёшлар илм олиб Ватанига қайтгач, ўзбек халқи ҳам маданий миллатлар қаторига киришига умид боғлагани орқали баён қилган.

А. Қодирий дўстига орада бир муддат хат ёзмаганининг сабаби сифатида муҳаррирлик даврида дуч келган муаммога “алланарсалар” ибораси билан ишора қилади. Маълумки, 1926 йил 25 февралда Абдулла Қодирий ўзи муҳаррирлик қилган “Муштум” журналида “Йиғинди гаплар” мақоласини эълон қилади. Орадан уч ой ўтиб, қамоққа олинади. Ўзбекистон ССР Олий судининг 1926 йил 16 июнь куни Самарқандда бўлиб ўтган мажлиси ҳукмига кўра, Абдулла Қодирий айбдор деб топилиб, икки йилга озодликдан маҳрум этилади. Ўзбекистон ССР Марказий ижроқўми Раёсатининг 1926 йил 17 июндаги қарорига асосан жазони ўтамай, озод қилинади.

Мактубда 1927 йили Германияда 8 йил ўқиб, Ўзбекистонга қайтган Абдулваҳоб Муродий ҳақида ҳам сўз боради. Хат муаллифнинг ёзишича, улар Тошкентда кўриша олмаган.  Дарҳақиқат, айни баҳор фасли – апрелда Ўзбекистонга қайтган ёш мутахассис шаҳарда қолмасдан ўз хоҳиши билан Тошкентдан 16 км узоқликда жойлашган Аччи қишлоғидаги Туркистон қишлоқ хўжалиги тажриба станциясига ишга кетади.

Хуллас, ушбу мактуб Абдулла Қодирий ва Германияда таҳсил олган талабалар ўртасида нафақат дўстона муносабатлар, балки ҳамжиҳатлик ва ҳамфикрлик алоқалари бўлганлигини очиқлайди.

Энг муҳими, икки дўст орасида хатлар алмашинувида Тошкентнинг эски шаҳридаги сартарош Абдулваҳҳоб ҳожи Нурмуҳаммад ўғли уларга ёрдам берганлиги тўғрисидаги маълумот, келгусида ушбу шахс ҳақида алоҳида изланишлар олиб боришни тақозо этади.

Қуйида ўқувчилар эътиборига тақдим этилаётган ушбу ноёб мактуб ҳозирда Ўғуз Аҳмаджон ўғлининг шахсий архивида сақланмоқда. Ўйлаймизки, келгусида ушбу хат ҳам бошқа манбалар қаторида Абдулла Қодирий ва Германияда таҳсил олган талабалар ўртасидаги ўзаро муносабатлар тарихига оид янги изланишларга туртки бўлиб хизмат қилади.

Муҳтарам Аҳмаджон қори афанди!

Сизга аввало Абдулваҳҳоб ҳожидан, сўнгра Абдулладан (Қодирийнинг ўзи – МИ) салом. Шундай саломки, эски қадрдонлиқ, ўртоқлиқ ва яқинлиқ саломлари. Мунда ёғру-дўстлар орасида соғ-саломатлик, халқ орасида уйғониш, интибоҳ. Маориф йилдан-йилга ўсмоқда. Мактаблар ўқувчилар билан тўлмоқда. Зироат, саноат ишларимизда ҳам кўтарилиш, иқтисодий хўжалиқ тарафларидан ҳам ўсиш, сизга ўхшаш чет элларда маърифат орқасидан юрган йигитларимиз илм олиб қайтишғач, табиий, биз ва сиз орада маданий миллатлар қаториға ўтамиз. Бунда шубҳа йўқ. Фақат бунинг учун шўролар ҳукуматининг биз билан бирга яшамоғи шартдур.

Ҳожи афанди сизга хат ёзиш тўғрисида кўпдан бери менга танбеҳ ясар, лекин меним танбаллигим сабабидан шу чоққача ёзолмамиш эдим. Бугун ҳожи аканинг дўконига ўтган эдим, қўлимға қоғоз-қалам тутқизди ва сизга хат ёзишни сўради. Мен ёза бошладим. Гўё бу кунгача бўлған танбаллигим қоғоз-қалам йўқлиғи учун эмиш. Ҳожи ака шу ишни илгарироқ қилғанда, бу кунгача сизга неча-неча хатни йўллаған бўлар эканмиз. Аттанг! Хайр. Бундан сўнг сизга шу йўсин хат ёзиб турсак мумкин. Фақат ўтган гуноҳимиз учун бизни муохазага олмасангиз бас.

Бизнинг хусуси тириклигимиздан сўрасангиз, Ҳожи афанди ҳамон ва ҳануз парикмахер, ўзимизча айтганда сартарош Ҳожи. Мен бўлсам бир вақтлар Маскавда бир йил чамаси туриб ўқудум. Сўнгра муҳаррир ва ўтған алланарсалар бўлиб, алҳол Ўзбекистон Давлат нашриётида илмий сотрудник бўлиб ишлайман. Ҳар ҳолда иккимиз ҳам Ўзбекистоннинг комил ҳуқуқли граждани!

Ҳожи афанди ҳозир тамоман бошқа киши. Эски феъл-хўйлари ташланған, бултур уйланган эди. Бу йил бўлса бир ўғилнинг отаси. Шу ҳолда ундан эски гапларни кутиш мумкин ҳам эмас.

Ҳабибулло адангиз бўлса, ҳануз эски тос, эски ҳаммом. Этга эт қўшилған. Қорин ҳам бир оз пишиллаган. Фақат бир неча ойлардан бери ишсиз. Унинг хафалиги ёлғиз шу нуқтада бўлса керак, деб ўйлаймиз.

Абдулваҳоб Муродий келди, фақат мен учрашолмадим. Бунга ҳам меним у келганда Тошкандда бўлмағонлиғим сабаб бўлди. Мен Тошкентга келсам, уезда ишга белгиланиб кетган экан, кўришиш насиб бўлмай қолди.

Ўзингизнинг соғлиғингиз, таҳсилингиз қандай, қачон битирасиз ва қачон қайтасиз? Шу тўғриларда ёзсангиз, миннатдор қилған бўлурсиз. Юқорида ўзбеклик тутиб, бир мунча жиддиятни йўқотиб қўйдуқ. Ўзингиз ўзбек бўлғанлиғингиз учун бу тўғрида бизни маъзур кўрасиз. Биздан у ердаги ўқуғуви ўртоқларга салом!

Сизга ўртоқлар эҳтироми билан Абдуллоҳ Қодирий.

Тошкент, 18 июн 1927 йил, шанба куни.

Мактуб ҳошиясидаги ва конвертдаги қўшимча қайдлар:

Илова сатрлар: “17.07.1927 йилда жавоб ёздим.”

“Хат ёзсангиз адрес: Тошкент, Эски город, Табачний бозор, парикмахерский, Ваҳоб ҳожи Нурмуҳаммедову. (араб алифбосида: Тошкентда Эски шаҳар, тамаки бозори, сартарош Ваҳоб ҳожи Нурмуҳаммад ўғлиға)”

“Аҳмаджон ака, бизнинг ҳам арзимаган саломимизни қабул қилсангиз, деб Абдулмусаввир”

Муҳайё Исакова,

Ўзбекистон Миллий архиви

катта илмий ходими,

тарих фанлари доктори, профессор