Заминимиз хазиналари: Сабзавотчилик тарихига назар
Турон замини жаҳон деҳқончилик маданиятининг энг қадимий ўчоқларидан бири саналади. Юртимизда ерга уруғ қадаш ва мўл ҳосил олишнинг ибтидоси бир неча минг йиллик узоқ ўтмишга бориб тақалади. Ота-боболаримиз бундан қарийб икки минг йил муқаддам бетакрор қовун навларини яратишган. Тарвуз, қовоқ, бодринг, пиёз, сабзи ва турп етиштириш тарихи эса янада узоқ даврларни ўз ичига олади. Халқимизнинг минг йиллар давомида тўплаган бой тажрибаси туфайли миллий селекциямиз дунёга машҳур бўлди.
Асрлар ўтиши билан юртимиз далаларидаги экинларнинг тур таркиби муттасил бойиб борди. Ўн саккизинчи – ўн тўққизинчи юз йилликларда ўлкамиз деҳқончилигида муҳим ўзгаришлар юз берди. Шимолий ўлкалар орқали юртимизга помидор, картошка, карам, гулкарам ва ширин қалампир уруғлари кириб келди. Чин диёридан эса редиска, кулчақовоқ ҳамда пекин карами келтирилиб, маҳаллий иқлимга мослаштирилди. Ушбу янги турлар тез орада кундалик ҳаётимиздан жой олди. Улар тезда асосий озиқ-овқат манбаига айланди. Ота-боболаримиз бегона иқлим ўсимликларини ҳам ўзимизнинг жазирама қуёшга мослаштиришнинг ҳадисини олди. Натижада сабзавот экинларининг хилма-хиллиги янада ортди.
Йигирманчи асрнинг ўттизинчи йилларидан бошлаб мазкур йўналиш ривожланиш босқичига ўтди. Экиладиган экин турлари ва уларнинг майдони сезиларли даражада кўпайди. Бир минг тўққиз юз ўттиз тўртинчи йилда Ўрта Осиё тажриба станциясининг ташкил этилиши соҳада муҳим воқеа бўлди. Бу маскан орқали маҳаллий деҳқончилик усуллари илм билан уйғунлаштирилди. Бир минг тўққиз юз қирқинчи йилга келиб экин майдонлари йигирма беш минг гектардан ошди. Ўша йили ялпи ҳосил уч юз ўн беш минг тоннага етди. Бу рақамлар ўзбек деҳқонининг мисли кўрилмаган меҳнаткашлигини тасдиқлайди.
Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврда катта шаҳарлар ва саноат ҳудудлари атрофида йирик хўжаликлар барпо этилди. Эндиликда ҳосилдорликни ошириш учун деҳқончиликни тобора такомиллаштириш талаб этиларди. Шу боис соҳани техника билан таъминлашга оид мураккаб масалалар ҳал қилинди. Тошкент, Самарқанд ва Андижон шаҳарларида неъматларни қайта ишлаш корхоналарининг асоси яратилди. Қиш ва эрта баҳор даврида ҳам ҳосил олиш имконини берувчи улкан иссиқхоналар қурилиши бошланди. Ҳимояланган ерларда ҳосил етиштиришнинг тартиби ишлаб чиқилди. Сунъий иқлим яратиш орқали йил давомида узлуксиз ҳосил олиш йўлга қўйилди.
Илмий изланишларни янада кенгайтириш мақсадида бир минг тўққиз юз олтмишинчи йилда навбатдаги қадам ташланди. Тажриба станцияси негизида Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий-тадқиқот институти иш бошлади. Бу даргоҳ Ўрта Осиёдаги энг йирик илмий масканга айланди. Олимларимиз юқори сифатли, касалликка чидамли экинларнинг юз элликдан ортиқ янги навини кашф этдилар. Улардан тўқсон олтитаси давлат реестридан жой олди. Айниқса, жазирама иқлим шароитида картошка туганакларининг айниб кетишини тўхтатишдек мураккаб жумбоқ ҳал этилди. Бу изланишлар ўзбек илм-фанининг ғалабаси эди. Соҳанинг уруғчилик йўналиши тўлиқ илмий асосда йўлга қўйилди.
Тарих давомида ўлкамизда етиштирилган экинлар ўнта наботот оиласига ва тўқсонга яқин турга бўлинади. Уларнинг аксарияти асрлар оша маҳаллий шароитга тўлиқ мослашган. Бодринг ва помидор каби бир мавсумда ҳосил берадиган экинлар деҳқонларимизнинг кундалик парваришини талаб этган. Сабзи ва пиёзнинг уруғ тугиши учун икки йил сарфланишини аждодларимиз чуқур англаган. Бу илмий ва ҳаётий билимлар авлоддан авлодга ўтиб, бугунги кунгача етиб келган. Илдизмевалилар, барглилар ва дуккаклилар гуруҳига кирувчи неъматлар халқ табобатининг муҳим таркибий қисмига айланган.
Аср сўнгига келиб, соҳадаги илмий ёндашув ўзнинг мевасини бера бошлади. Бир минг тўққиз юз саксонинчи йилда экин майдонлари юз тўрт минг гектарга кенгайиб, ҳосилдорлик юқори даражага чиқди. Икки мингинчи йилда эса ялпи ҳосил икки миллион олти юз ўттиз етти минг тоннага етди. Йигирма биринчи юз йиллик бошидан эса аҳолининг йиллик истеъмол ўлчовларини тўлиқ қоплаш асосий мақсадга айланди. Бир инсон учун йиллик истеъмол меъёри юз ўн уч килограмм этиб белгиланди. Жумладан, помидор, пиёз ва сабзининг аниқ улушлари миллат саломатлигини муҳофаза қилишга йўналтирилди. Жанубий вилоятларимизда эртаги неъматлар етиштириш ривожланди.
Ота-боболаримизнинг бир неча минг йиллик деҳқончилик тажрибаси бугунги кунда илм билан уйғунлашиб, мутлақо янги чўққиларни забт этмоқда. Ернинг тилини топиш, оддий уруғдан мўл ҳосил ундириш қон-қонимизга сингиб кетган буюк истеъдоддир. Юртимиз далаларида етиштирилган ҳар бир неъмат тарихида заҳматкаш халқимизнинг машаққатли меҳнати ва беқиёс ақл-заковати мужассам. Тупроққа меҳр берган, унинг ҳар бир қаричини қадрлаган халқимизнинг замин тасарруфидаги бу илми асрлар оша барҳаёт яшайверади.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
