Тошга муҳрланган маърифат: Қўлёзмадан тошбосма китобгача

XIX аср охирида маҳаллий ҳунармандлар томонидан тошбосма усулининг пухта ўзлаштирилиши қадимий хаттотлик санъати анъаналарини асраган ҳолда китоб кўпайтириш кўламини кенгайтирди.

Ўлкамизнинг йирик маданий ва иқтисодий марказларида бадиий ҳамда илмий меросга бўлган эҳтиёж юқори бўлиб, котибларнинг қўлда матн кўчириш усули бу талабни тўлиқ қондира олмас эди. Биргина ноёб достон ёки тарихий баёзни саҳифалаб кўчириб чиқиш ойлаб вақт талаб қилар, тайёр бўлган бир-икки нусха эса жуда кам сонли кишилар қўлига етиб борарди. Айни шу жараёнда китоб кўпайтиришнинг энг самарали ва миллий эстетикага мос йўли сифатида тошбосма, яъни литография маҳорати оммалашди.

Ўзбек миллий журналистикаси тарихини тадқиқ этган олима Назира Абдуазизованинг таъкидлашича, минтақада хусусий босмахоналар очилиши ва матбаа ишининг шаклланиши 1877 йилдан бошланган бўлиб, дастлабки тошбосмахоналар айнан Тошкент шаҳрида ўз фаолиятини йўлга қўйди. Оддий ҳарф териш (типография) усули Шарқ китобат санъатига хос нафис хат турларининг, хусусан, настаълиқ ва шикаста хатининг узвий жозибасини тўлиқ акс эттира олмасди. Шу боис маҳаллий муҳитда айнан моҳир хаттот қаламидан чиққан матнни нуқсонсиз муҳрловчи тош тахталар усули кенг қабул қилинди.

Бу йўналишдаги муҳим миллий ютуқ маҳаллий усталарнинг нашриёт соҳасига фаол кириб келиши билан боғлиқдир. 1898 йилда Тошкентда ҳунарманд Баҳодирхонов томонидан ташкил этилган кичик муқовахона кейинчалик йирик матбаа марказига айланди. Дастлабки йилларда фақат варақларни тахлаш, китобларни мустаҳкам чарм ҳамда қалин картон билан муқовалаш ва қадимий қўлёзмаларни таъмирлаш билан шуғулланган ушбу устахона ўн йил мобайнида маҳаллий бозор эҳтиёжларини синчковлик билан ўрганди. 1907 йилга келиб эса Баҳодирхонов корхонаси махсус литография жиҳозлари билан таъминланиб, тўлақонли тошбосма босмахонаси даражасига кўтарилди. Баҳодирхонов ва Ғулом Ҳасан Орифжонов каби маҳаллий ноширларнинг саъй-ҳаракатлари натижасида шаҳарда миллий босмахоналар тармоғи мустаҳкам қарор топди.

Тошбосманинг ўзига хос сирлари маҳаллий усталар томонидан юксак дид билан амалиётга татбиқ этилди. Жараён энг аввало моҳир хаттотнинг юпқа ва силлиқ қоғоз юзига махсус тайёрланган ёғли сиёҳ билан китоб матнини кўчиришидан бошланган. Сўнг ушбу саҳифа махсус текисланган ва жилоланган тош тахтага босилиб, кимёвий ишлов берилган. Ёғли бўёқ сувни итарувчи, бўёқни эса ўзига тортувчи табиий хусусиятга эга бўлгани боис, намланган тош тахтасидан бўёқли ғалтак юргизилганда, фақатгина хаттот ёзган ҳарфлар ва нақшлар бўёқни ўзига сингдириб олган. Натижада хаттот қўлининг ҳар бир нозик ҳаракати, ҳарфларнинг ўзига хос эгилиши ва уланиши қоғозга асл ҳолича муҳрланган. Маҳаллий усталар бу усул орқали бир неча ҳафта ичида юзлаб нусхадаги мукаммал китобларни чоп этишга муваффақ бўлдилар.

Бу саъй-ҳаракатлар туфайли Алишер Навоий, Фузулий асарлари, халқ достонлари, манзумалар, табобат рисолалари ва таълим қўлланмалари халқ орасида кенг оммалашди. Илгари саноқли нусхада сақланган ноёб дурдоналар эндиликда бозор расталари, карвон йўллари ва шаҳар дўконларида одатий маънавий бойликка айланди. Саҳифалар четига маҳаллий наққошлар томонидан ишланган нафис ислимий нақшлар, шарқона нақшинкор ҳошиялар ва зарҳал лавҳалар тош тахталар орқали айнан акс эттириларди. Бу эса янги босма китобларни қадимий қўлёзмаларнинг чинакам бадиий давомчисига айлантирди. Китобхон қўлига олган тошбосма нашрида асрий котиблик маданиятининг руҳи ва ҳурмати тўла сақланиб қолган эди.

Китоб тайёрлашда маҳаллий хомашёлардан ва муқовасозлик санъатидан фойдаланиш юқори босқичга кўтарилди. Китоб жилдлари учун маҳаллий усталар томонидан ишланган сифатли эчки ва бузоқ терилари ишлатилиб, уларнинг устига темир ва мис қолиплар ёрдамида нақшинкор босма тамғалар туширилган. Саҳифалар намликка ва вақт синовларига бардошли бўлиши учун табиий крахмал ва маҳаллий бўёқлар билан ишлов берилган.

Тошкент босмахоналарида чоп этилган ушбу китоблар Самарқанд, Бухоро, Хива ва Фарғона водийси шаҳарларига тарқатилиб, бутун минтақа бўйлаб илм ва адабиётга чанқоқ муҳитни жонлантирди. Бу даврда биргина шаҳар марказларининг ўзида ўнлаб маҳаллий босмахоналар, муқовахоналар ва китоб савдоси шохобчалари фаол иш юритиб, яхлит маърифий муҳитни шакллантирган.

Маҳаллий ноширларнинг фидойилиги натижасида китоб тайёрлаш жараёни бир вақтнинг ўзида ҳам санъат, ҳам жадал ривожланаётган ҳунармандчилик тармоғи сифатида қад ростлади. Босмахоналар атрофида хаттотлар, муҳаррирлар, қоғозрезлар ва муқовачиларнинг мустаҳкам бирлиги вужудга келди. Бу инсонлар ўз меҳнатлари орқали миллий ёзма мероснинг йўқолиб кетмаслигини, аксинча, кенг халқ оммасига бекаму кўст етиб боришини таъминладилар.

Шу тариқа, XIX аср охирида Тошкентда Баҳодирхонов муқовахонаси ва Орифжонов босмахонаси сингари миллий корхоналар томонидан йўлга қўйилган тошбосма ҳунари маҳаллий китобат маданиятини янги амалий-услубий даражага кўтарди. Қўлёзма нафосатини сақлаган ҳолда амалга оширилган бу тарихий қадам Ўзбекистон ҳудудида замонавий ноширлик ва полиграфия тараққиёти учун пойдевор яратди.

Алишер ЭГАМБЕРДИЕВ тайёрлади, ЎзА