Taniqli yozuvchi Jovli Xushboqdan yangi asarlar
Tarixiy asarlar muayyan davrga sayohat qilish, o‘tmishda yashagan shaxslarning kechinmalari, faoliyati, orzu va iztiroblariga qaysidir ma’noda sherik bo‘lish imkonini berishi bilan diqqatga sazovor.
Taniqli yozuvchi, adabiyotshunos va munaqqid Jovli Xushboqning “To‘xtamishxon” va “Muhammad Shayboniyxon” tarixiy romanlari o‘zbek tarixiy romanchiligida murakkab shaxslar va ziddiyatli davrlarni yangicha, xolisona badiiy talqin qilish yo‘lidagi ulkan qadamdir.
Adib bu asarlari orqali milliy davlatchiligimiz tarixidagi eng burilish nuqtalari bo‘lgan Oltin O‘rda va Shayboniylar davri muhitini yuqori badiiy mahorat bilan tiklab bergan.
Asarlarning tub mohiyati va ulardagi teran fikrlar o‘quvchiga o‘tmishga bir yoqlama emas, balki turli rakurslardan nazar tashlash, chuqur va atroflicha mulohaza yuritish imkonini berishi bilan ahamiyatlidir.
Ma’lumki, sovet davri tarixchiligida To‘xtamishxon ham, Muhammad Shayboniyxon ham ko‘pincha bir yoqlama — faqat salbiy, bosqinchi yoki Temuriylar kushandasi sifatida tasvirlanar edi. Jovli Xushboq ushbu an’anaviy qoliplarni parchalab, ularni o‘z davrining siyosiy voqeligi mahsuli, yirik davlat arboblari va murakkab ichki dunyoga ega shaxslar sifatida gavdalantirgan.
Aytish kerakki, mohir adib Jovli Xushboqning “To‘xtamishxon” romanida Dashti Qipchoq, Oltin O‘rda va Oq O‘rdada yetishib chiqqan, jahonga keng tanilgan hukmdorlar — ulug‘ To‘xtamishxon, Idiku O‘zbek, O‘risxon, O‘zbekxon va boshqa mashhur xonlarning xarakteriga xos jihatlar badiiy vositalar orqali talqin etilgan.
Romanda jasur o‘zbek qizi — Sohibqiron Amir Temurning birinchi kelini, go‘zal Sevinchbeka (Xonzoda)ning chigal taqdiri, Movarounnahr va Xurosonda kechgan sertashvish kunlari qiziqarli syujetlar orqali tasvirlangan.
“Muhammad Shayboniyxon” romanida xon faqatgina qat’iyatli sarkarda emas, balki ilm-fan, she’riyat va san’atni qadrlagan, o‘zi ham go‘zal g‘azallar bitgan ijodkor sifatida psixologik teranlik bilan ochib berilgan.
Ikkala asarda ham bosh g‘oya — markazlashgan davlat yo‘qligi, ichki nizolar va taxt uchun kurashlar millatni qanday halokatga boshlashi ko‘rsatiladi. To‘xtamishxonning Amir Temur bilan to‘qnashuvlari, Shayboniyxonning Movarounnahr uchun kurashlari zamirida aynan siyosiy tarqoqlik fojiasi yotadi.
Muallif “Taxt — bu ulug‘lik emas, balki tarix va millat oldidagi ulkan mas’uliyat”, degan falsafiy mushohadani ilgari suradi. Hukmdorlarning har bir qarori xalq taqdiriga qanday ta’sir qilgani asarlarda teran badiiy tahlil etilgan.
Jovli Xushboq professional jurnalist va munaqqid sifatida asar ustida ishlashda tarixiy manbalarga (masalan, “Shayboniynoma”, “Boburnoma”) qat’iy suyangan. Natijada asarlarda davrning ijtimoiy-siyosiy manzarasi, harbiy taktikalari (masalan, to‘lg‘ama usuli) o‘ta aniqlik bilan tasvirlangan.
E’tiborga molik jihati shundaki, adib qahramonlarini ideallashtirmaydi. Ularning ichki qo‘rquvlari, ikkilanishlari, g‘alaba sururi va mag‘lubiyat iztiroblari o‘quvchiga jonli va ishonarli tarzda yetkaziladi. Asar tili boy, xalqchil va o‘sha davr ruhini ifodalovchi arxaizmlarga boy.
Jovli Xushboqning ushbu dilogiyasi o‘zbek xalqiga o‘z o‘tmishini anglashda, tarixni faqat “oq va qora” ranglarda emas, balki butun murakkabligi bilan ko‘rishda muhim ma’naviy ko‘prik vazifasini o‘taydi.
Aytish kerakki, Jovli Xushboq adabiy jarayonga faol ta’sir ko‘rsatib kelayotgan prinsipial va qat’iyatli munaqqiddir. Uning matbuot va elektron ommaviy axborot vositalarida chop etilgan, ayrim shoirlarning she’rga yuzaki yondashuvi hamda badiiy bo‘shliqlarini aniq misollar bilan tanqid qilgan maqolalari adabiy jamoatchilik o‘rtasida katta bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan.
Serqirra adib jahon va o‘zbek adabiyoti namoyandalari — Lev Tolstoy, Vasiliy Shukshin, Xurshid Do‘stmuhammad kabi ijodkorlarning adabiy laboratoriyasiga bag‘ishlangan “Yurakdan chiqqan so‘z” kabi maqolalar to‘plamlari, ko‘plab romanlar, qissalar, hikoyalar, esselar va publitsistik maqolalar muallifidir.
N.Usmonova,
O‘zA
