Тадбиркорлар ва давлат органлари: коррупция учраши мумкин бўлган ҳолатларда инсон омили чекланади
Давлатимиз раҳбари 2026 йил 17 августда “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатларини мустаҳкамлашга ҳамда тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлаш механизмларини такомиллаштиришга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонунни имзолади.
Сенатнинг Бюджет ва иқтисодий масалалар қўмитаси раиси Эркин Гадоев билан қонуннинг моҳияти ва аҳамиятли жиҳатлари ҳақида суҳбатлашдик.
– Қонун билан тадбиркорлик муҳитини янада яхшилаш ва уларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чоралари мустаҳкамланди.
“Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги қонун “Тадбиркорлик фаолияти эркинлиги кафолатларининг асосий принциплари” деб номланган янги модда билан тўлдирилди.
Тадбиркорлик фаолияти эркинлиги кафолатларининг асосий принциплари – қонунийлик, тадбиркорликнинг эркинлиги, тадбиркорлик субъектларининг тенглиги, ишончнинг ҳимоя қилиниши, коррупциядан холилик, хусусий мулкнинг дахлсизлиги, тадбиркорликка оид қонунчиликнинг барқарорлиги ва аниқлиги кабилардан иборат.
Коррупциядан холилик принципига кўра, тадбиркорликни амалга ошириш ва давлат томонидан тартибга солиш жараёни коррупциянинг ҳар қандай кўринишларидан, шу жумладан, манфаатлар тўқнашувидан ва ҳуқуқнинг танлаб қўлланилишидан холи бўлиши керак.
Тадбиркорликни давлат томонидан тартибга солиш жараёнида тадбиркорлик субъектларининг давлат органлари билан муносабатларида инсон омилининг коррупция ҳолатини келтириб чиқариши мумкин бўлган тўғридан-тўғри алоқаларини чеклашга қаратилган тизимли чоралар қўрилиши керак.
– Қонун билан тадбиркорлик фаолиятини тўхтатиб туриш асослари белгиланди. Бу қандай асослар?
– Тадбиркорлик субъектининг фаолияти ўзининг аризасига асосан, шунингдек ўн иш кунидан ортиқ бўлмаган муддатга назорат қилувчи органлар томонидан, ўн иш кунидан ортиқ муддатга суд томонидан тўхтатиб турилиши мумкин. Тадбиркорлик субъектини ўз аризасига асосан тўхтатиб туриш тартиби Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.
Назорат қилувчи органлар томонидан тадбиркорлик субъектлари фаолиятини тўхтатиб туришга фақатгина инсон ҳаёти ва соғлиғига юқори хавф солувчи омиллар реестрга киритилган омиллар асосида йўл қўйилиши мумкин.
– Қонунда ижтимоий тадбиркорлик қўллаб-қувватланиши, тадбиркорларга молиявий енгиллик берилиши қайд этилган. Бу қандай тартибда амалга оширилади?
– Тадбиркорлик субъектларининг ижтимоий, экологик муаммоларни ҳал этишга ёки уларнинг оқибатларини юмшатишга қаратилган фаолияти ижтимоий тадбиркорлик, деб эътироф этилади.
Қонун билан тадбиркорликни молиявий ва мулкий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш субсидиялар бериш, грантлар асосида молиялаштириш, иштиёзли кредитлар ажратиш, cолиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича имтиёзлар бериш орқали амалга оширилади.
Шу билан бирга, молиявий ва мулкий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) талабларига зид келмаслигини таъминлайдиган нормалар ҳам белгиланди.
Тадбиркорлик субъектлари томонидан молиявий санкциялар қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда бўлиб-бўлиб ёки кечиктириб тўланиши мумкинлиги, тадбиркорлик субъекти томонидан тадбиркорлик тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун қонунчиликда субъектнинг ўзига нисбатан молиявий жавобгарлик қўлланилиши унинг ходимига нисбатан маъмурий жавобгарлик қўлланилишига сабаб бўлмаслиги белгиланди.
– Тадбиркорлик фаолиятини амалга оширишда яна қандай кафолатлар берилди?
– Тадбиркорлик субъектларининг энергия манбаларига уланиш ва улардан белгиланган тартибда фойдаланиш борасида, ер ва сувдан фойдаланиш ҳуқуқи ҳамда хусусийлаштириш натижаларининг кафолатлари белгиланди.
Энергетика корхоналари тадбиркорлик субъектларининг энергия манбаларига бўлган эҳтиёжларини хавфсиз, ишончли, барқарор ва узлуксиз равишда таъминлаши шарт.
Тадбиркорлик субъектларининг ер участкасини жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйишга фақат олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектларининг бозор қиймати, ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати, кўп йиллик дов-дарахтларнинг бозор қиймати, кўчиш, шу жумладан, бошқа кўчмас мулк объектини вақтинчалик ижарага олиш билан боғлиқ харажатлар, ер участкасидан ва унда жойлашган кўчмас мулк объектларидан фойдаланишдан олиниши мумкин бўлган бой берилган фойданинг ўрни, ҳуқуқ эгасининг қонунчиликда ёки келишувда назарда тутилган бошқа харажатларининг ва зарарларнинг ўрни қонунчиликда белгиланган ҳолларда ва тартибда тўла ҳажмда қопланганидан кейин йўл қўйилади.
Тадбиркорлик субъектларининг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи ажратилган сув олиш квотаси ва кутилаётган сув таъминоти ҳажмидан келиб чиққан ҳолда, ажратилган сув олиш лимити доирасида амалга оширилади.
– Хусусийлаштириш натижаларини қайта кўриб чиқиш ва бекор қилиш масалалари юзасидан ташаббус билан чиқиш хусусий мулк дахлсизлигини бузиш сифатида баҳоланиши қандай натижа беради?
– Қонун билан Президент ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакилни текширувлар тўғрисида хабардор қилиш ҳамда текширув бошланганидан кейин хабардор қилиш тартибида ўтказиладиган текширувларни ташаббус қилиш учун асослар аниқлаштирилди.
Назорат қилувчи органларнинг молиявий санкция қўллаш тўғрисидаги қарори тадбиркорлик субъектларининг танловига кўра ихтиёрий равишда ижро этилиши мумкин. Жумладдан, назорат қилувчи органларнинг молиявий санкция қўллаш тўғрисидаги қарори топширилган кундан эътиборан бир ой муддатда жарима миқдорининг эллик фоизини ихтиёрий равишда тўлаш шарти билан жариманинг қолган қисмини тўлашдан озод этилади. Жарима суммасини олти ой давомида тенг миқдорларда бўлиб-бўлиб тўлаш ҳам мумкин.
Бунда тадбиркорлик субъектлари назорат қилувчи органларнинг молиявий санкция қўллаш тўғрисидаги қарори топширилган кундан эътиборан бир ой давомида жарима миқдорининг камида олтидан бир қисмидан иборат дастлабки тўловни тўлаган тақдирда, жаримани бўлиб-бўлиб тўлаш тартиби автоматик равишда амал қилади.
– Қонун билан тадбиркорлик соҳасидаги мажбурий талабларнинг ягона реестри ва уни юритиш тартиби белгиланди. Шу ҳақда тўхталиб ўтсангиз.
– Тадбиркорлик соҳасидаги мажбурий талабларнинг ягона реестри тадбиркорлик субъектларига нисбатан қўйиладиган талабларни, ушбу талабларнинг амал қилиш муддатларини, давлат назоратини амалга оширишга доир талабларни, мажбурий талабларга мувофиқликни тасдиқлаш учун зарур бўлган ҳужжатларни, шунингдек ушбу талабларга риоя этмаганлик учун жавобгарлик чораларини ҳамда соҳага оид бошқа тегишли ахборотни ўз ичига олган очиқ маълумотлар базаси ҳисобланади.
Иқтисодий процессуал кодекс ва “Давлат мулкини хусусийлаштириш тўғрисида”ги қонунга ҳам ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Хусусан, хусусийлаштириш натижаларини, шу жумладан, объектларнинг қийматини баҳолаш ҳамда баҳолашга оид ҳисоботнинг ишончлилигини экспертизадан ўтказиш натижаларини қайта кўриб чиқиш, ҳақиқий эмас деб топиш ва бекор қилиш масалалари юзасидан давлат органлари, шу жумладан, назорат қилувчи, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва судлар томонидан ташаббус билан чиқиш хусусий мулкнинг дахлсизлигини бузиш, деб баҳоланиши ҳамда бундай ишлар кўриб чиқиш учун қабул қилинмаслиги белгиланди.
Қонун тадбиркорлик муҳитини янада яхшилаш, тадбиркорлик субъектларига давлат томонидан тақдим этиладиган қўллаб-қувватлаш чораларининг кучайишига хизмат қилади.
Эслатиб ўтамиз, мазкур қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач, яъни 2026 йил 18 ноябрда кучга киради.
ЎзА мухбири
Норгул Абдураимова
суҳбатлашди.
