Шаффоф мўъжиза: Турон шишасозлиги Япония ва Хитой саройларини қандай забт этган?

Кўҳна Сурхон ва Самарқанд устахоналарида тайёрланган шиша буюмлар карвон йўллари орқали Хитой, Индонезия ҳамда Япония ҳукмдорларининг хазиналаригача етиб борган.

Шарқ мамлакатларининг қадимий моддий маданияти тарихида шиша буюмлар нафақат нафис амалий санъат намунаси, балки юксак кимёвий ва муҳандислик билимлари маҳсули сифатида қадрланган. Йигирманчи асрнинг иккинчи ярмида олиб борилган кенг кўламли тадқиқотлар Марказий Осиё, хусусан, ҳозирги Ўзбекистон ҳудуди антик давр ва ўрта асрларда бутун қитъани сифатли шиша маҳсулотлари билан таъминлаган мустақил ишлаб чиқариш ўчоғи бўлганини намойиш этди. Олим Абдуғани Абдураззоқов минтақанинг 385 та археологик ёдгорлигидан топилган жами 777 та шиша намунасини таҳлилхонада текширувдан ўтказиб, маҳаллий усталарнинг ўзига хос ишлов бериш мактабини тиклашга муваффақ бўлган. Ушбу тадқиқотлар орасида энг ҳайратланарли жиҳат шундаки, Самарқанддаги Афросиёб, Сурхондарёдаги Далварзинтепа ҳамда Фарғона водийсидаги Қува ёдгорликларидан топилган шиша идишларнинг таркибий нисбати Узоқ Шарқ мамлакатлари, жумладан, Япониядаги Нара даврига оид Сёсоин хазинаси ҳамда Яёи даври қабрларидан топилган осори-атиқалар таркиби билан бир хил экани аниқланди.

Узоқ асрлар мобайнида шарқшунослик фанида Хитой ва Япония ҳудудидан топилган антик ва илк ўрта аср шишалари фақат Рим ёки Византия устахоналаридан келтирилган, деган қараш ҳукм суриб келган эди. Бироқ ёруғлик тўлқинлари ва миқдорий кимёвий таҳлиллар бу фаразни ўзгартириб юборди. Рим ва Ўрта ер денгизи шишалари асосан сода, яъни натрон маъдани ёрдамида эритилган бўлса, Ўзбекистон ҳудудидаги шишасозлар чўл ўсимликларининг кулидан олинган ишқор асосида натрий-калий-кальций-силикатли таркибни яратган эди. Тадқиқотчи А. Абдураззоқов махсус таҳлиллар воситасида Япония ороллари ва Хитойнинг Тан ҳамда Сун сулолалари даври марказларидан топилган қатор идишлар таркибида айнан Марказий Осиё хомашёсига хос бўлган магний ва калий оксидларининг юқори миқдорий улуши мавжудлигини кўрсатиб берди. Бу ҳолат ноёб буюмлар минглаб чақирим масофани босиб ўтиб, Тинч океани соҳилларигача етиб борганини табиий-илмий асосда исботлади.

Сурхондарё вилоятининг Шўрчи туманида жойлашган Далварзинтепа шаҳарчасида кушонлар даврига оид қатламлардан топилган шиша қолдиқлари бу заминда милоддан аввалги биринчи асрлардан бошлаб шиша ишлаб чиқариш мустақил йўлга қўйилганини кўрсатади. Археологлар Далварзинтепада нафақат тайёр буюмларни, балки шиша эритиш жараёнининг чиқиндилари бўлган шиша томчилари, сопол қолиплар ва ишлатилмаган ярим тайёр бўлакларни ҳам қайд этган. Ушбу топилмалар маҳаллий аҳоли фақат четдан келтирилган буюмлардан фойдаланиш билан чекланмасдан, ўзлари қум ва маъданлардан шиша массасини пишириб олганини тасдиқлайди. Усталар Амударё ҳавзасидаги кварц қумларини махсус лойдан ясалган кучаларда (ўтга чидамли идишларда) 1100 даражадан ортиқ ҳароратда эритиб, унга турли ранг берувчи табиий маъданларни қўшган.

Шишасозликнинг кимёвий мураккаблиги унинг рангини бошқариш санъатида кўзга ташланади. Маҳаллий усталар оддий шишани шаффофлаштириш ёки аксинча, қимматбаҳо тошларга ўхшатиб бўяш бўйича ўзига хос таркибий нисбатларни ишлаб чиққан эди. А. Абдураззоқов қайд этганидек, мовий ва тўқ кўк ранг олиш мақсадида кобальт ҳамда мис бирикмалари, зангори туслар учун темир оксидлари, шаффофлаштириш учун эса марганец ва сурма маъданлари муайян меъёрда аралаштирилган. Қадимги дунёда бундай кимёвий мувозанатни сақлаш ва ҳароратни хумдон ичида бир маромда ушлаб туриш жиддий тажрибани талаб қилган. Шу боис, Марказий Осиё шишаси ўзининг мустаҳкамлиги, ёруғликни чиройли синдириши ва ранглар жилоси билан қўшни халқлар орасида юксак баҳоланган.

Самарқанднинг Афросиёб тепалигида очилган шишасозлик устахоналари эса ҳунармандчиликнинг кейинги, янада юқори босқичини намоён этади. Тўққизинчи ва ўнинчи асрларга оид қатламлардан топилган юзлаб кимёвий ва доривор идишлар, нафис қадаҳлар, девор ва дераза ойналари Самарқанднинг йирик ҳунармандчилик ва савдо маркази бўлганини далиллайди. Маҳаллий ҳунармандлар пуфлаш найчаси воситасида шакл бериш усулини шу даражада такомиллаштирган эдики, деворлари қоғоздек юпқа, аммо кундалик ишлатишга бардошли косалар ва кўзачалар яратилган. Ушбу идишларнинг тубида пуфлаш найчасидан қолган ўзига хос излар сақланиб қолган бўлиб, улар буюмлар қўлда ва юксак дид билан ишланганини англатади.

Савдо карвонлари мазкур нафис маҳсулотларни қуруқлик йўллари орқали Шарқий Туркистон, сўнгра Хитойнинг қадимий пойтахти Чанъан шаҳрига етказиб берган. У ердан эса ушбу буюмлар денгиз йўллари орқали Индонезия ороллар мажмуасига ҳамда Япониянинг Нара ва Киото шаҳарларидаги аслзодалар қўлига бориб тушган. Ўша даврда шиша идишлар Узоқ Шарқда олтин ва кумуш билан тенг кўрилган, чунки у ерларда бундай кимёвий таркиб ва пуфлаш усули узоқ вақт мобайнида сир бўлиб қолган эди. Шу сабабли маҳаллий шишасозлик намуналари хорижий ўлкаларда ҳукмдорлараро ҳадя ва қимматбаҳо элчилик тортиғи сифатида қабул қилинган.

Ўзбекистон ҳудудида фаолият юритган шишасозлик устахоналари нафақат маҳаллий эҳтиёжни қондирган, балки халқаро савдо ва маданий алоқалар тизимида муҳим ўрин эгаллаган. Олиб борилган таҳлилхона синовлари қадимги усталарнинг моддалар хоссаларини чуқур билганини, хомашёни қайта ишлаш бўйича ўзига хос мезонларни шакллантирганини кўрсатади. Археологик қазишмалардан олинган кимёвий далиллар ўрта аср шаҳарларида илм-фан ва амалий ҳунармандлик уйғун тараққий этганини исботлаб турибди.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА