Ўзбекистон ва Албания: Харитадa узоқ, манфаатда яқин ҳамкорлар

Жаҳон сиёсатини кузатар эканмиз, давлатлар ўртасидаги муносабатлар аксар ҳолларда географик яқинлик, умумий чегаралар ёки тарихий алоқалар билан изоҳланади, бироқ замонавий халқаро муносабатлар тизимида бундай анъанавий мезонлар тобора ўз аҳамиятини йўқотиб бормоқда. Бугун давлатларни бирлаштираётган омиллар харитадаги масофа эмас, балки стратегик манфаатлар, иқтисодий эҳтиёжлар ва келажакка қаратилган прагматик ёндашувдир.

Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон ва Албания муносабатлари алоҳида таҳлил талаб қилади. Бир қарашда Марказий Осиё ва Болқон ярим ороли ўртасидаги алоқалар муҳим геосиёсий мавзудек кўринмаслиги мумкин, аммо чуқурроқ назар ташланса, ҳамкорлик истиқболи кенг экани намоён бўлади.

Муайян ўхшашлик

Ўзбекистон ҳам, Албания ҳам кейинги йилларда ташқи дунёга очилиш йўлини танлади. Албания Европа интеграцияси йўлига кирди, Ўзбекистон Марказий Осиёда очиқлик ва яхши қўшничилик сиёсати орқали минтақавий ҳамкорликнинг янги босқичини бошлаб берди. Бу жараён шаклан турлича бўлса-да, мазмунан бир-бирига яқин: иккала мамлакат ташқи сиёсатни иқтисодий тараққиётнинг муҳим воситаси сифатида қабул қилган.

Болқон ва Марказий Осиё: Янги транспорт кўприги шаклланмоқда

Ўзбекистон – қуруқлик билан ўралган давлат. Албания эса Адриатика ва Иония денгизларига чиқиш имконига эга. Илгари бу ҳолат икки давлатни бир-биридан узоқлаштирувчи омил сифатида баҳоланган, бугун эса ҳамкорлик имкониятига айланмоқда.

Европа ва Осиё ўртасидаги янги логистика йўлаклари шаклланмоқда. Транскаспий йўналиши, Кавказ орқали ўтадиган савдо йўли ва Болқон транспорт тармоғи ривожланиши натижасида Марказий Осиё маҳсулотларини Жанубий Европа бозорига олиб чиқиш учун янги имконият пайдо бўлмоқда.

Бу борада Албаниянинг аҳамияти кўпинча эътибордан четда қолади. Аксар таҳлилчилар Италия, Греция ёки Туркия ҳақида гапиради. Бинобарин, Адриатика соҳилида жойлашган бу давлат ҳам келажакда Марказий Осиёдан келадиган юк учун муҳим транзит нуқтасига айланиши мумкин. Демак, Ўзбекистон учун Албания шунчаки кичик мамлакат эмас, балки Европа жанубига чиқиш имкониятини кенгайтирувчи стратегик ҳалқа сифатида кўрилади.

Туризм – ҳали кашф этилмаган йўналиш

Ўзбекистон ва Албания ҳақида гап кетганда, кўпчилик иқтисодиёт ёки сиёсатга эътибор қаратади. Ваҳоланки, икки мамлакатни яқинлаштириши мумкин бўлган қизиқ соҳалардан бири айнан туризмдир. Сўнгги ўн йилликда Европадаги энг тез ривожланаётган сайёҳлик йўналиши ҳисобланган Албания соҳили, тоғли ҳудуди ва маданий мероси чет элликлар эътиборини тобора кўпроқ жалб қилмоқда. Ўзбекистон эса Буюк Ипак йўли цивилизацияси маркази сифатида дунёга танилмоқда.

Мамлакатларимиз бу соҳасида рақобатчи эмас, балки бир-бирини тўлдирувчи ҳисобланади. Замонавий сайёҳ фақат дам олиш эмас, балки турли цивилизацияларни бир сафар давомида кашф этишни истайди. Шу нуқтаи назардан Самарқанд, Бухоро ва Хивадан бошланган маданий маршрутни Болқон билан боғлаш ғояси келажакда янги туристик маҳсулотларни шакллантириши мумкин. Бу ҳозирча кенг муҳокама қилинмаган, аммо юқори иқтисодий самара бериши мумкин бўлган йўналишлардан биридир.

Кичик давлатлар дипломатияси

XXI аср тажрибаси кўрсатмоқдаки, ўрта ва кичик давлатлар ҳам ташқи сиёсатда юқори даражадаги фаоллик орқали ўз миллий манфаатини самарали ҳимоя қила олади. Ўзбекистон ва Албания айнан шу нуқтада бир-бири учун қизиқ тажриба манбаи бўла олади. Иккала мамлакат ҳам турли геосиёсий марказлар ўртасида мувозанат сақлаш, ташқи иқтисодий алоқаларни диверсификация қилиш ва миллий манфаатларга асосланган прагматик сиёсат юритишга интилаётган давлатлар қаторига киради. Бу эса муносабатларнинг анъанавий дипломатик мулоқот доирасидан чиқиб, тажриба алмашиш ва институционал ҳамкорликнинг янги шаклларини ривожлантириш учун асос яратади.

Бир қарашда Ўзбекистон ва Албания муносабатлари халқаро сиёсатнинг марказий мавзуларидан бири эмасдек туюлиши мумкин, аммо замонавий дунёда давлатларнинг аҳамияти ҳудуди ёки аҳоли сони билан эмас, балки таклиф қилаётган имкониятлари билан ўлчанмоқда. Шу нуқтаи назардан Тошкент ва Тирана ҳамкорлиги ҳали тўлиқ англаб етилмаган салоҳиятга эга.

Албания – Ўзбекистон учун Европа билан ишлашнинг ноодатий лабораторияси

Одатда Ўзбекистоннинг Европа йўналишидаги ташқи сиёсати ҳақида гап кетганда Германия, Франция ёки Италия тилга олинади, бироқ баъзан йирик давлатлар эмас, балки нисбатан кичик мамлакатлар янги ғоя ва моделларни тезроқ синовдан ўтказиш имконига эга. Албания айнан шундай давлатлар сирасига киради.

Сўнгги йилларда мамлакат рақамлаштириш, давлат хизматини электрон шаклга ўтказиш ва инвестиция муҳитини либераллаштириш бўйича жиддий ислоҳот амалга оширди. Бу жараён йирик иқтисодий ресурс эмас, балки бошқарув самарадорлигига таянган ҳолда кечди. Ўзбекистон ҳам давлат бошқарувини модернизация қилиш босқичида турган бир пайт Албания тажрибаси айрим соҳаларда фойдали амалий модел сифатида ўрганилиши мумкин. Бу ерда гап тайёр андозани кўчириш ҳақида эмас. Масала – чекланган ресурслар шароитида қандай қилиб тезкор институционал ўзгаришларга эришиш мумкинлигида.

Болқон тажрибаси: минтақавий ҳамкорлик қиймати

Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги муносабат янги босқичга чиқиб бораётган бир пайт Болқон минтақаси тажрибаси алоҳида аҳамият касб этади. Бу ҳудуд тарихан мураккаб сиёсий жараён, чегаравий баҳс ва турли геосиёсий таъсирлар кесишган макон ҳисобланади. Шунинг учун бугун Албания иштирок этаётган минтақавий ҳамкорлик форматлари Марказий Осиё учун қизиқ амалий тажриба вазифасини ўташи мумкин. Эътиборли жиҳат шундаки, Болқон давлатлари иқтисодий ҳамкорликни сиёсий келишмовчиликдан юқори қўйиш орқали кўплаб муаммоларни юмшатишга эришди. Бундай ёндашув Марказий Осиё учун ҳам долзарб аҳамиятга эга. Ўзбекистон ташқи сиёсатида минтақа давлатлари билан ишонч муҳитини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратмоқда. Шу нуқтаи назардан Болқон давлатлари босиб ўтган йўлни ўрганиш келгусида янги ғоялар манбаига айланиши мумкин.

Таълим дипломатияси – нисбатан холис баҳоланмаган йўналиш

Ўзбекистон – Албания муносабатида инсон капитали масаласи ҳали етарли муҳокама қилинмаган. Ҳолбуки, XXI аср дипломатиясида талабалар, тадқиқотчилар ва илмий марказлар кўпинча расмий дипломатик институтлардан ҳам кучлироқ таъсир кўрсатади. Бугун Ўзбекистонда Болқон мамлакатларини ўрганишга ихтисослашган илмий тадқиқот сони чекланган. Марказий Осиёга нисбатан худди шундай ҳолат Албанияда ҳам кузатилади. Бу эса ҳамкорлик учун қизиқ имконият яратади. Масалан, қўшма тадқиқот дастурлари, тарихий мерос бўйича академик лойиҳалар ёки ёш тадқиқотчилар алмашинуви икки давлат ўртасида янги интеллектуал кўприк шакллантириши мумкин. Кўпинча сиёсий муносабат ҳукуматлар алмашиши билан ўзгаради. Илмий ва таълим алоқалари эса анча узоқ муддатли таъсирга эга.

Икки мамлакатни боғлайдиган кутилмаган омил – ёшлар сиёсати

Ўзбекистон ва Албания ташқи сиёсий кун тартибида кам муҳокама қилинадиган яна бир умумий нуқта мавжуд. Бу – ёшлар омили. Ҳар икки мамлакатда аҳолининг салмоқли қисми ёшлар. Бандлик, таълим, стартап, рақамли кўникма ва инновация давлат сиёсатида муҳим ўрин тутади.

Дунё тажрибаси кўрсатмоқдаки, келажакда давлатлар ўртасидаги муносабат фақат ташқи ишлар вазирликлари орқали эмас, балки университетлар, стартап экотизимлари ва ёшлар ташкилотлари орқали ҳам ривожланади. Шу маънода Ўзбекистон ва Албания ҳамкорлигининг энг истиқболли соҳаларидан бири айнан ёшлар дипломатияси бўлиши мумкин. Бу ҳозирча кенг муҳокама қилинмаган, аммо узоқ муддатли стратегик аҳамиятга эга йўналиш.

Кичик кун тартиби ортида катта имконият

Хуллас, Ўзбекистон ва Албания муносабати келажак дипломатиясининг муҳим хусусиятини намоён этади. Замонавий дунёда давлатлар фақат йирик шериклар билан эмас, балки янги бозор, ғоя ва минтақалар билан алоқани кенгайтириш орқали ташқи сиёсат имкониятини оширмоқда.

Тошкент ва Тирана ўртасидаги алоқаларга айни шу нуқтаи назардан қаралса, бу ҳамкорлик икки давлатнинг ҳозирги имкониятидан кўра келажакдаги эҳтиёжи билан кўпроқ боғлиқлиги кўринади. Баъзан энг истиқболли йўналишлар шов-шувли ташаббусдан эмас, балки ҳали тўлиқ кашф этилмаган нуқталардан бошланади. Ўзбекистон ва Албания муносабати мавзуси айнан шундай бўлиши мумкин.

Мусулмон Зиё, ЎзА