Ўз даври жуғрофий тафаккурини ўзгартирган аллома

Қадимги юнон олимларининг тахминий қарашларини рад этиб, рақамли жадвалларни татбиқ этган Муҳаммад Хоразмий ўз даври жуғрофий тафаккурини бутунлай ўзгартирган аллома сифатида тарихда қолди.

Ҳозирги Ўзбекистон заминидаги қадимий Хоразм воҳаси минг йиллар муқаддам шаҳарсозлик, муҳандислик ва деҳқончилик маданияти юксалган марказлардан бири бўлган. Сунъий суғориш тизимларини барпо этиш, экин майдонлари чегарасини белгилаш ва мустаҳкам истеҳкомлар қуриш аниқ ҳисоб-китобларни талаб қилар эди. Шу сабабли бу заминда ҳандаса, бурчак ўлчовлари, топография ҳамда табиат ҳодисаларини кузатиш ишлари эрта ривожланди. Тарихий маълумотларга кўра, XII–XIII асрларда Хоразмда аҳоли жуда зич яшаб, ҳар бир квадрат километрга 200 нафаргача киши тўғри келган. Бу кўрсаткич ер ва сув захиралари қатъий математик ўлчовлар асосида бошқарилганидан далолат беради. Айнан ана шундай амалий билимлар Муҳаммад Хоразмий тафаккурини шакллантирган илмий пойдеворга айланди.

Олимнинг математик география соҳасидаги энг йирик асари “Сурат ал-арз” деб аталади. Аслида бу китоб “Китобу расм ар-руб ал-маъмур”, яъни одамзод яшайдиган чорак тасвири номли улкан дунё атласига илова қилинган илмий шарҳдир. Мазкур жаҳон харитасини тузиш устида 70 нафар олим меҳнат қилган бўлиб, умумий жараёнга Хоразмийнинг шахсан ўзи бошчилик қилган. Аллома, шунингдек, ер юзи айланасининг бир даражали ёйи миқдорини аниқлаш бўйича ўтказилган ўлчов сафарида бевосита қатнашган. Картография соҳасидаги бу улкан иш тахминан 840 йилда якунланган. Мазкур бебаҳо асарнинг бизгача етиб келган ягона қўлёзма нусхаси 1878 йилда Қоҳира шаҳридан топилиб, кейинчалик Страсбург кутубхонасига топширилган. Ушбу ноёб манба таркибида Нил дарёси ҳавзаси, денгиз қирғоқларининг тарҳи, Жазират ал-жавҳар ҳамда Азов ва Қора денгиз акс эттирилган тўртта асл харита бугунги кунгача сақланиб қолган.

“Сурат ал-арз” китоби шунчаки тавсифий тўплам эмас, балки рақамлар жадвали, яъни зиж кўринишида яратилган. Ҳар бир саҳифада дунёнинг турли ҳудудлари етти иқлим тизимига мувофиқ тақсимланган. Географ олим Ҳамидулла Ҳасановнинг қайд этишича, китобда жами 537 та муҳим нуқтанинг аниқ жуғрофий кўрсаткичлари ғарбдан шарққа томон тартиб билан қайд этилган. Хоразмий дастлаб шаҳарларнинг ўрнини белгилаб, сўнгра 203 та тоғ тизмаси, денгизлар, ороллар ва дарёларни батафсил ҳисоблаб чиққан. Хариталарда йўналишлар қутбнамо қоидаларига тўла мос тушади: юқори томон шимолни, қуйи қисм эса жанубни кўрсатади.

Узоқ йиллар давомида Хоразмий ўз китобини қадимги юнон олими Клавдий Птолемейнинг “География” асаридан шунчаки кўчириб олган деган нотўғри қарашлар мавжуд эди. Бироқ манбалар таҳлили Ўрта осиёлик олим юнон назариясидаги жиддий нуқсонларни тўғрилаб, мустақил илмий асар яратганини исботлайди. Птолемей қуруқликни 94 та майда бўлакка бўлиб тасвирлаган бўлса, Хоразмий бу тақсимотни рад этиб, етти иқлим таълимотини қатъий рақамлар билан асослаб берди. Энг муҳим тафовутлардан бири Каспий денгизининг харитадаги қиёфасида яққол кўринади. Птолемей Каспийни ғарбдан шарққа томон нотўғри чўзилган ҳолда тасвирлаган эди. Хоразмий эса бу хатони тузатиб, денгизнинг ҳақиқатда шимолдан жанубга томон чўзилганини харитага муҳрлади. Бундан ташқари, юнон олимлари Ўрта денгизнинг ғарбдан шарққача бўлган узунлигини 62 даража деб кўрсатган бўлса, Хоразмий бу масофани 52 даражагача қисқартириб, ҳақиқий кўрсаткичга анча яқинлаштирди.

Шарқшунос Владимир Минорский таъкидлаганидек, Хоразмий ўз хариталарида ҳудудларнинг ҳақиқий сиёсий ва этнографик чегараларини ҳам янгилади. Птолемей харитасида фақат Германия кўрсатилган бўлса, Хоразмий унинг ёнига “Билод ас-сақолиба”, яъни славянлар мамлакатини қўшди. Шунингдек, қадимги Скифия ҳудудларини бирлаштириб, унга “Билод ат-турк” деб ном берди. Профессор Сергей Толстов Хоразмий илмий меросининг асл манбаларини унинг ўз ватанидан қидириш зарурлигини, воҳа аҳлининг табиат кузатувлари ва кўп асрлик ер ўлчаш тажрибаси тадқиқотчи ихтиёридаги билимларни бойитганини ёзиб қолдирган.

Хоразмийнинг географик таълимоти кейинги даврларда бутун шарқ ва ғарб хариташунослиги учун мустаҳкам таянч вазифасини ўтади. Хусусан, X асрда яшаган Суҳроб исмли олим “Сурат ал-арз”ни таҳрир қилиб, уни қайта эълон қилди. XI асрда Испанияда Зарқалий томонидан тузилган машҳур “Толедо жадваллари” ҳам асосан Хоразмий координаталарига суянди. Абу Райҳон Беруний ҳам ўзидан икки аср олдин ўтган замондошининг илмий жасоратига юксак эҳтиром кўрсатган. 1894 йилда Италия Фанлар академиясининг махсус ҳайъати “Сурат ал-арз”ни ҳар томонлама таҳлил қилиб, унинг жаҳон хариташунослиги тарихидаги юксак ўрнини расман эътироф этди. Итальян шарқшуноси Карло Наллино эса ўз даврида Европанинг бирорта халқи Хоразмий эришган бундай ютуқни такрорлашга қодир бўлмаганини алоҳида қайд этди. Чехиялик тадқиқотчи Ҳанс Мжик кўп йиллик изланишлар натижасида 1926 йилда Хоразмий асарининг арабча матнини нашр қилди ва йўқотилган бир қанча хариталарни олимнинг ёзма жадваллари асосида қайта тиклади.

Муҳаммад Хоразмийнинг фаолияти қадимги Хоразм илмий анъаналарининг юксак маҳсули сифатида дунё хариташунослигини янги босқичга кўтарди. Аниқ ҳандасий усуллар ва рақамли жадвалларнинг харита тузиш амалиётига татбиқ этилиши ер юзини тахминий тасвирлаш даврига чек қўйди. Бу илмий жасорат нафақат қитъалар, денгизлар ва тоғ тизмаларининг асл ўлчамларини тиклади, балки жаҳон илм-фанида жойларнинг ўрнини аниқ фалакий кўрсаткичлар билан белгилаш анъанасини бошлаб берди.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади,

ЎзА