Мустамлака даврида суд тизими: Туркистонда адолат қандай бошқарилган?
Тарихий манбаларда қайд этилишича, ҳар қандай сиёсий ўзгаришлар жамият бошқаруви, хусусан, суд-ҳуқуқ тизимида ҳам ўз аксини топади. Туркистон ҳудудида Россия империяси ҳукмронлигининг ўрнатилиши мазкур соҳада ҳам муайян ўзгаришларни юзага келтирган.
Бу жараённи ўрганишда суд тизимининг қандай шакллангани ва унинг фаолияти қандай йўлга қўйилгани муҳим аҳамият касб этади. Чунки суд органлари жамиятда ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишда асосий институтлардан бири ҳисобланади.
Россия империяси томонидан Туркистоннинг босиб олинишига оид тарихий қарашлар турлича талқин қилинади. Айрим тадқиқотларда бу жараён ижобий ўзгаришлар билан боғланса, бошқа манбаларда унинг турли жиҳатларига танқидий ёндашувлар ҳам учрайди. Шу боис мазкур масалани холис баҳолашда тарихий манбалар ва маълумотларга таяниш муҳимдир.
Маълумки, Россия ҳукмронлиги ўрнатилгунга қадар Туркистонда суд тизими асосан шариат қоидаларига таянган ҳолда амал қилган. Қозилар суди жамиятдаги асосий ҳуқуқий институт сифатида фаолият юритган бўлиб, уларни тайинлаш ваколати олий ҳукмдор – хон, айрим ҳолларда эса маҳаллий бошқарув вакиллари ихтиёрида бўлган.
Россия империяси даврида эса мавжуд тизим тўлиқ бекор қилинмаган ҳолда, янги тартиблар жорий этилган. Тадқиқотчилар қайд этишича, маҳаллий аҳоли ўртасида шариат судлари ҳамда одат ҳуқуқига асосланган “бийлар суди” маълум даражада сақлаб қолинган. Хусусан, кўчманчи аҳоли орасида фаолият юритган бийлар суди очиқ тарзда ўтказилиб, улар аҳоли иштирокида шакллантирилган ва тегишли тартибда тасдиқланган.
1865 йил 6 августда қабул қилинган низомга мувофиқ, Туркистонда суд тизимида қатор ўзгаришлар амалга оширилди. Унга кўра, ҳарбий судлар, шариат судлари ҳамда бийлар суди бир вақтнинг ўзида фаолият юритиши белгиланди. Шу билан бирга, айрим лавозимлар қайта кўриб чиқилиб, суд органлари ваколатлари тартибга солинди. Судьяларнинг ваколат муддати белгиланиб, айрим жазо турлари бўйича қарор қабул қилиш ваколатлари юқори органлар ихтиёрига ўтказилди.
1867 йилдаги низом лойиҳаси асосида Туркистонда суд ҳокимиятининг турли шакллари шакллантирилди. Жумладан, ҳарбий судлар, империя қонунчилигига асосланган судлар ҳамда маҳаллий аҳоли учун халқ судлари фаолият юритган. Улар ўз ваколат доирасида турли тоифадаги ишларни кўриб чиққан.
Маҳаллий суд органлари асосан оилавий муносабатлар, мерос, ер-сув каби масалаларни кўриб чиққан. Ишларни кўриб чиқиш тартиби даъво миқдори ва мазмунига қараб белгиланган.
Вақт ўтиши билан маҳаллий суд органлари фаолияти муайян даражада тартибга солинган ва уларнинг ваколатларида ўзгаришлар кузатилган. Жумладан, айрим ҳолларда юқори бошқарув органлари томонидан суд қарорларини қайта кўриб чиқиш амалиёти жорий этилган.
1886 йилда қабул қилинган янги низомга кўра, суд тизимидаги тартиблар янада аниқлаштирилди. Маҳаллий суд органларининг ваколатлари муайян йўналишлар билан чекланиб, айрим ҳуқуқий функциялар марказлашган тартибда амалга оширила бошлади.
Статистик маълумотларга кўра, XX аср бошларида Туркистон ўлкасида маҳаллий суд органлари турли шаклларда фаолият юритгани кузатилади.
Хулоса қилиб айтганда, Россия империяси даврида Туркистонда суд тизими кўп босқичли тарзда шакллантирилиб, турли ҳуқуқий институтлар бир вақтнинг ўзида фаолият юритган. Шу билан бирга, вақт ўтиши билан маҳаллий суд органларининг ваколатлари муайян даражада тартибга солингани кузатилади.
Шаҳриддин Эшимов,
Қашқадарё вилоят Қарши шаҳар суди тергов судьяси,
тарих фанлари бўйича фалсафа доктори.
ЎзА
