Миллий бинокорлик: Қадимий хонадонларнинг ноёб ечимлари
Инсоният тарихининг илк даврларидаёқ аждодларимиз қурувчилик сирларини теран англаган. Буюк Ипак йўли чорраҳасида жойлашган қадимий кентларимизда муҳташам меъморчилик мактаблари яратилган. Ота-боболаримиз шунчаки бошпана қуриш билан чекланмаган, балки табиат қонуниятларини тош ва лойга муҳрлаган. Минг йиллар аввал улар иқлим шароитига мос, зилзилага бардошли иншоотлар тиклашган. Бу қадимий обидалар замирида ўзбек халқининг бой тарихий ўтмиши ётибди. Қадимги Турон заминида шаҳарсозлик маданияти эрта ривож топиб, ўтроқ ҳаёт тарзининг гўзал намуналарини вужудга келтирган. Жамиятнинг такомиллашуви меҳнат тақсимотини юзага чиқариб, моҳир усталар тоифасини шакллантирган. Натижада ганчкорлик, наққошлик ва ёғоч ўймакорлиги каби йўналишлар мустақил санъат даражасига кўтарилган.
Ушбу қадимий меъморчилик анъаналари асрлар синовидан чидам билан ўтиб, сайқал топган. Ўн тўққизинчи аср охири ва йигирманчи аср бошларига оид турар жойларда мозийнинг жонли нафаси яққол сезилади. Бухоронинг тарихий уйлари бу фикрнинг ёрқин ва мукаммал далилидир. Кўҳна Бухоро хонадонлари ичкари, ташқари ва хўжалик ҳовлиларига қатъий ва мантиқий ажратилган. Бу шунчаки меъморий тадбир эмас, балки миллатнинг минг йиллик ижтимоий турмуш тарзининг аксидир. Ёзги хоналар олдида қад ростлаган баланд айвонлар меъморий салобат ва улуғворлик касб этган. Хона тўридаги меҳмон ўтирадиган шоҳнишин тарихий бадавлатлик ва меҳмондўстлик рамзи саналган. Бой хонадонларда полдан шифтгача туташган токчалар қадимий равоқ шаклида тикланган. Деворлардаги косасимон шарафалар ва занжиралар қадимги наққошларнинг беназир маҳоратини асл ҳолида сақлаб қолган.
Амир Темур салтанатининг юраги бўлган Самарқанд заминида бинокорлик тарихи янада юксалган. Самарқанднинг кўҳна уйларида иккинчи қаватдаги айвонлар тўғридан-тўғри кўчага қаратиб қурилган. Бу ҳолат қадимий пойтахт аҳолисининг тарихий хотиржамлиги ва очиқкўнгиллигидан ёрқин дарак беради. Хоналар айвон билан «Г» шаклида бирлашиб, нодир ва мукаммал мужассамот яратган. Ташқи ҳовлидаги меҳмонхоналар ўта серҳашам тарихий безаклари билан бошқа хоналардан ажралиб турган. Хона тўридаги девор уч бўлинмага ажратилиб, ўртада токчабанд тикланиши минг йиллик одатдир. Унинг ёнларидаги тахмонлар ва серҳашам ўймакор бағдоди эшиклар тарихий ҳунармандчиликнинг чўққиси ҳисобланади. Хона шифти қадимий кабза усулида ёпилиб, ранг-баранг ўсимликсимон нақшлар билан бойитилган.
Қадимий Хоразм воҳасида эса бинокорлик тарихи мутлақо бошқа йўналишдан, иссиқ иқлимга мослашиб ривожланган. Хива уйларидаги ҳовлилар мўжаз бўлиб, жазирама қуёш тиғидан асрашга мўлжалланган. Ҳовлининг ўрта қисмида улуғ ва терс айвонлар минг йиллик виқор билан қад ростлаган. Улуғ айвоннинг ўймакор ёғоч устунлари тарихий мармар курсилар устига мустаҳкам ўрнатилган. Фарғона водийсининг қадимий уйлари эса қатъий мутаносиблиги билан ажралиб туради. Бу ерда икки хона ўртасида даҳлиз жойлашиб, ҳовли томондан узун айвон билан бирлаштирилган. Даҳлиздаги серҳашам безакли мўрилар Қўқон хонлиги даври усталарининг меросидир. Тошкентнинг тарихий маҳаллаларида икки қаватли ташқи ҳовлилар ва ёзги шийпонлар кенг тарқалган. Тошкентлик меъморлар қадимий қашқарча айвон усулидан жуда моҳирона фойдаланган.
Тарихий турар жойларимизнинг деворлари асосан гувала, пахса ва ёғочли синчдан тикланган. Аждодларимиз зилзилабардош ва мустаҳкам бинолар қуришнинг ноёб муҳандислик сирларини кашф қилганлар. Шаҳарсозлик тарихида якка ва қўшсинчли деворлар лойиҳаси жуда кенг ва унумли қўлланилган. Қўшсинчли деворлар ўта мустаҳкам бўлиб, тарихий обидаларни асрлар давомида қулашдан асраган. Унинг мағзида хўжалик буюмлари ва кўрпа-тўшак сақланадиган махсус тахмонлар яратилган. Самарқандда икки, Бухорода бир, Тошкент ва Фарғонада тўртта девор қўшсинчли қилиб қурилган. Токчаларнинг оппоқ ганч ҳошияси хонага гўзаллик, софлик ва тарихий улуғворлик бағишлаган. Нақшлар замиридаги қизил, кўк ва сариқ ранглар аждодларимизнинг бой руҳиятини ўзида акс эттирган.
Ўзбекистоннинг тоғли ҳудудларида ҳам қадимий ва ўзига хос бинокорлик мактаблари шаклланган. Тоғ ёнбағирларидаги қишлоқлар узоқдан худди кўп қаватли қадимий қалъаларга ўхшаб кетади. Нуротанинг тоғли қишлоқларида уйлар пиллапоя тузилишида, тошдан устма-уст қурилган. Биринчи қаватнинг томи иккинчи қават учун тарихий ҳовли вазифасини бажариши табиат билан уйғунликдир. Қашқадарё ва Сурхондарё бинокорлари эса қаттиқ совуқ иқлимга қарши ноёб тарихий ечим топганлар. Кириш эшиги ёнидаги девор олдига яна бир мустаҳкам девор қурилиб, орасига иситиш ўчоғи жойлаштирилган. Тошкент ва Фарғона тоғларида томонлари тенг бўлган улкан тош деворли хоналар кўп учрайди. Бу тарихий ечимлар тоғликларнинг асрлар давомида табиат синовларидан ўтган ақл-заковатидан далолат беради.
Бир сўз билан айтганда, аждодларимиз тош ва тупроққа тил киритиб, узоқ йиллар яшайдиган бетакрор бинолар яратган. Бу қадимий хонадонлар фақатгина бошпана эмас, балки инсон ва табиат ўртасидаги уйғунликнинг ёрқин тимсолидир. Улардаги ҳар бир ўймакор нақш ва ҳар бир ёғоч синч ўтмишдан сўзлайди. Шу боис ҳам, аждодларимизнинг бинокорлик салоҳияти ва ақл-заковати дунёни лол қолдиришга қодир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади.
ЎзА
