Mahalliylashtirish dasturi — ishlab chiqarish mustaqilligi kafolati

Dunyoda kechayotgan turli siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlar, transport yo‘laklarining o‘zgarishi va yuk tashish muddatlarining uzayishi natijasida xorijdan keltiriladigan asbob-uskunalar, butlovchi qismlar va xomashyolarning narxi keskin oshib ketishi kuzatilmoqda. Bu esa yirik sanoat korxonalarining barqaror faoliyatiga va ishlab chiqarish sur’atlariga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Mana shunday global sharoitda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan hayotga tatbiq etilayotgan Mahalliylashtirish dasturi ushbu tizimli muammolarga eng samarali va strategik yechim bo‘lib xizmat qilyapti. Korxonalarda ichki imkoniyatlarni safarbar etgan holda import o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni o‘z kuchimiz bilan ishlab chiqarish nafaqat tashqi bozorga bo‘lgan qaramlikka chek qo‘ymoqda, balki bir qator imkoniyatlarni ham yaratmoqda.

Xususan, xarajatlar sezilarli darajada optimallashmoqda. Xorijdan valyuta hisobiga sotib olinadigan va qimmat logistika evaziga yetkaziladigan detallarning korxonaning o‘zida tayyorlanishi mahsulot tannarxini bir necha barobarga arzonlashtirmoqda. Buyurtma berish, bojxona rasmiylashtiruvi va uzoq masofadan yuk kutish muddatlari barham topib, uskunalarni ta’mirlash va tiklash tezkorligi oshmoqda.

Iqtisodiy mustaqillik mustahkamlanib, mahalliy xomashyo va milliy resurslardan oqilona foydalanish hisobiga mamlakat ichida yangi va mustahkam ishlab chiqarish zanjirlari, yuksak muhandislik va texnologik mahorat maktablari yaratilmoqda. Buni Olmaliq kon-metallurgiya kombinati misolida oladigan bo‘lsak, kombinatda mahalliylashtirish dasturining bosh ijrochisi sanalgan Markaziy ta’mirlash mexanika zavodida salmoqli natijalarga erishilayotganiga guvoh bo‘lamiz.

Ayniqsa, so‘nggi yillarda kombinatning bosh mega-loyihasi hisoblangan yangi 3-Mis boyitish fabrikasi uchun zavod mehnat jamoasi tomonidan bir qator muhim, yuqori texnologik ehtiyot qismlar hamda yirik hajmli konstruksiyalar mahorat bilan tayyorlanib, o‘z vaqtida yetkazib berilayotgani diqqatga sazovordir.

Xususan, 3-MBF ehtiyojlari uchun import qilingan mahsulotlardan, bugungi kunga qadar 137 ta tovar pozitsiyasi bo‘yicha jami 200,4 milliard so‘mlik mahsulotlarni mahalliy ishlab chiqarish o‘zlashtirildi. Bu yakuniy natija emas, import mahsulotlari talab va ehtiyojlardan kelib chiqqan holda ishlab chiqarilishi davom ettiriladi.

Ishlab chiqarilayotgan mahalliylashtirilgan mahsulotlarning eng katta qismi MTMZ hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu korxonada 2026-yil oxirigacha 80 turdagi 306,6 milliard so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilishi ko‘zda tutilgan. Ular orasida texnologik uskunalar uchun futerovkalar, sitolar, roliklar, metall konstruksiyalar, koroblar, traversalar va boshqa ehtiyot qismlar mavjud.

2026-yilda zavodda bir qator import mahsulotlarini ishlab chiqarish o‘zlashtirildi. Jumladan, 3-MBFda foydalaniladigan bunkerlar futerovkasining 16 ta pozitsiyasi mahalliylashtirildi. Ushbu ehtiyot qismlarni ishlab chiqarishning o‘zlashtirilishi texnologik ishlab chiqarish jarayonida mexanik ta’sir va ishqalanib yemirilish sharoitida ishlovchi uskunalarni himoya qilishning eng muhim detallariga bo‘lgan ehtiyojni ta’minlash imkonini berdi.

Shuningdek, KSD-3000 konusli maydalagich uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqarishni o‘zlashtirish ham alohida ahamiyatga ega. Bundan tashqari, zavodda qo‘zg‘almas va qo‘zg‘aluvchan hamda yuqori zirhlar kabi o‘ta muhim detallarni ishlab chiqarish mahalliylashtirilib, ishlab chiqarilmoqda.

Ushbu ehtiyot qismlar maydalagichning ish jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, foydalanish jarayonida sezilarli yuklamalarga duch keladi. Shu sababli, ularni tayyorlash yuqori darajadagi texnologik tayyorgarlikni, detallarning geometriyasiga, metall sifatiga va tayyor mahsulotning ishonchliligiga qo‘yiladigan talablarga qat’iy rioya qilishni talab etadi.

Zavod mehnat jamoasi 3-Mis boyitish fabrikasini nafaqat ehtiyot qismlar va butlovchi buyumlar bilan ta’minlabgina qolmay, balki yirik ishlab chiqarish loyihalarini amalga oshirishda ham faol ishtirok etmoqda. Fabrika qurilishi doirasida zavod mutaxassislari tomonidan tom qismi uchun metall fermalar ishlab chiqarildi va ular keng ko‘lamli qurilish-montaj ishlari majmuasining bir qismiga aylandi.

Bunday konstruksiyalarni tayyorlash yuqori aniqlikni, loyihaviy yechimlarga rioya qilishni, metallni sifatli tayyorlashni, payvandlash ishlarini olib borishni va tayyor mahsulot ishlab chiqarilishini qat’iy nazorat qilishni talab etadi.

Joriy yilda mahalliylashtirishning yana bir muhim yo‘nalishi bu 1 ming 600 va 1 ming 800 tipidagi tasmali konveyerlarning tortuvchi barabanlarini ta’mirlashni o‘zlashtirishi bo‘ldi. Konveyer uskunalari boyitish texnologik zanjirining eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Xomashyo va tayyor mahsulotni tashishning barqarorligi uning ishonchli va uzluksiz ishlashiga bevosita bog‘liqdir.

Ilgari bunday ishlarni bajarish tashqi tashkilotlarni jalb qilishni yoki tegishli mahsulotlarni sotib olishni talab qilishi mumkin edi. Ta’mirlashni bevosita zavod kuchi bilan o‘zlashtirilishi uskunalarni tiklash tezkorligini sezilarli darajada oshirish, to‘xtab qolish vaqtlarini qisqartirish va ishlab chiqarish ob’ektlarining zarur texnik tayyorgarlik darajasini ta’minlash imkonini beradi.

Bundan tashqari, joriy yilda zavod tasma kengligi 1 ming 400 millimetr bo‘lgan konveyer uchun diametri 840 millimetrli tortuvchi baraban ishlab chiqarishni o‘zlashtirdi. Bu korxonaning o‘z kuchi bilan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar turi izchil kengayayotganining yana bir misolidir.

Mahalliylashtirilgan mahsulotlar orasida lentali ta’minlagichlar uchun tushirish qutisi ham bor bo‘lib, uskunalarning to‘xtashlarsiz, barqaror ishlashi mana shu detalning sifatiga bog‘liq.

Bugungi kunda zavod mehnat jamoasi turli murakkablikdagi va turli maqsadlarga mo‘ljallangan butlovchi va ehtiyot qismlarni ishlab chiqarishni izchil o‘zlashtirib borayotgani yuqori qiymatga ega. Alohida ehtiyot qismlardan tortib yirik hajmli konstruksiyalargacha ishlab chiqarayotgan korxona ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirmoqda va tashqi yetkazib beruvchilarga bo‘lgan qaramlikni kamaytirmoqda.

Umuman olganda, Mahalliylashtirish dasturi bu shunchaki import butlovchi qismlarni mahalliy mahsulotlar bilan almashtirish emas, balki korxonaning ishlab chiqarish mustaqilligini mustahkamlash, ehtiyot qismlarni yetkazib berish muddatlarini qisqartirish, uskunalar sotib olish xarajatlarini kamaytirish va shu bilan birga muhandislik hamda texnologik ko‘nikmalarni rivojlantirish imkonini beruvchi eng muhim yo‘nalishdir.

A.Musayev,O‘zA