JSST: vabo, meningit va o‘lat kasalliklari bo‘yicha so‘nggi global tendensiyalar
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda vabodan o‘lim holatlari 30 foizga oshdi
2025-yilda 47 ta davlat JSSTga 451 499 ta vabo holati va 7870 ta o‘lim qayd etilgani haqida ma’lum qildi. Bu 1999-yildan buyon JSSTga taqdim etilgan vabodan yillik o‘lim ko‘rsatkichlarining eng yuqorisidir.
Yetti davlat — Angola, Bangladesh, Kongo Demokratik Respublikasi, Nigeriya, Janubiy Sudan, Sudan va Yaman global miqyosda qayd etilgan barcha vabo holatlari va o‘limlarning taxminan 90 foizini tashkil etdi. JSSTning Afrika mintaqasi eng katta ulushga ega bo‘lib, 2024-yilga nisbatan kasallanish 34 foizga, o‘lim holatlari esa 58 foizga oshgan.
– Vabodan o‘lim holatlarining ko‘payishi oldinda bizni qanday jiddiy sinovlar kutib turganini eslatib turadi, – dedi JSSTning Favqulodda vaziyatlar dasturi ijrochi direktori doktor Chikve Ihekveazu. – Bugungi kunda bizda ushbu kasallikning oldini olish va uni davolash vositalari mavjud ekan, hech kim vabodan o‘lmasligi kerak. Kasallanish va o‘lim holatlarining kam sonli davlatlarda to‘planib qolgani xavfsiz suv, sanitariya va gigiyena sohasiga yo‘naltirilgan maqsadli investitsiyalar eng katta samara berishi mumkin bo‘lgan joylarni ko‘rsatadi. Kasalliklarni kuzatishning kuchayishi, jamoatchilikning faolligi, emlash va sifatli tibbiy yordamdan foydalanish imkoniyatlari bilan birgalikda bunday investitsiyalar bu tendensiyani o‘zgartirishga yordam beradi.
Vabo — Vibrio cholerae bakteriyalari keltirib chiqaradigan o‘tkir diareya kasalligi bo‘lib, ayniqsa, xavfsiz suv va sanitariya sharoitlari bo‘lmagan hududlarda najosat bilan ifloslangan oziq-ovqat va suv orqali tarqaladi.
Vaboning oldini olish va uni davolash mumkin bo‘lsa-da, agar kuchli suvsizlanish o‘z vaqtida davolanmasa, u o‘limga olib kelishi mumkin. Vabodan qayd etilgan o‘lim holatlarining beshdan biridan ko‘prog‘i tibbiyot muassasalaridan tashqarida sodir bo‘lgan, bu esa hamon juda ko‘p bemorlar o‘z vaqtida tibbiy yordamga yetib bora olmayotganini ko‘rsatadi. Tibbiyot muassasalarida davolangan bemorlar orasida global miqyosda o‘lim ko‘rsatkichi 1 foizdan pastni — adekvat yordam ko‘rsatish me’yorini tashkil etdi. Biroq 2025-yilda 12 ta mamlakatda bu ko‘rsatkich 1 foizdan oshib ketdi.
Og‘iz orqali qabul qilinadigan vaboga qarshi vaksinalarning global ishlab chiqarilishi 2022–2025-yillar oralig‘ida ikki baravardan ortiq oshib, yillik taxminan 30 million dozadan qariyb 80 million dozaga yetdi va vaksinalarning mavjudligi sezilarli darajada yaxshilandi. O‘tgan yili Vaksina ta’minoti bo‘yicha xalqaro muvofiqlashtiruvchi guruh (ICG) zarar ko‘rgan mamlakatlarda foydalanish uchun 71 million dozani, jumladan, uch yildan ortiq vaqt davomida to‘xtatib turilgandan so‘ng shu yilning boshida qayta tiklangan profilaktik emlash uchun 20 million dozani tasdiqladi.
Bakterial meningit Senegaldan Efiopiyagacha cho‘zilgan va muntazam ravishda epidemiyalar sodir bo‘ladigan Afrika meningit mintaqasidagi davlatlar uchun hamon jiddiy yuqori yuklama bo‘lib qolmoqda. 2025-yilda mintaqadagi 26 ta davlatdan 24 tasi JSSTga 21 526 ta gumon qilingan holat va 971 ta o‘lim haqida xabar berdi, bu esa 4,5 foizlik o‘lim ko‘rsatkichiga to‘g‘ri keladi. Har ikki yil uchun ham ma’lumot bergan mamlakatlar orasida kasallanish o‘tgan yilga nisbatan 5,9 foizga kamaygan.
Meningit — bosh va orqa miyani o‘rab turuvchi to‘qimalarning yallig‘lanishi bo‘lib, bakterial meningit uning eng xavfli turi hisoblanadi. Butun dunyoda bakterial meningitning ko‘plab holatlariga to‘rt xil bakteriya sabab bo‘ladi.
Emlash bakterial meningitning asosiy sabablaridan biri bo‘lgan meningokokk meningitiga qarshi kurashish choralarini tubdan o‘zgartirib yubordi. 2010-yilda meningokokk A kon’yugat vaksinasi joriy etilganidan beri A seroguruhidagi kasallanishlar emlangan aholi o‘rtasida 99 foizdan ortiqqa kamaydi va vaksina joriy etilgan mamlakatlarda 2017-yildan buyon hech qanday tasdiqlangan holat qayd etilmadi.
Beshta meningokokk seroguruhiga qarshi kengroq himoyani ta’minlovchi Men5CV/MMCV vaksinasi hozirda mintaqada ham ICG orqali epidemiyaga qarshi javob choralari, ham profilaktik emlash kampaniyalari uchun joriy etilmoqda. 2025-yilda Niger Respublikasi ushbu vaksinadan foydalangan holda mamlakat miqyosidagi kampaniyani amalga oshirgan birinchi davlat bo‘ldi.
O‘lat — odatda hayvonlar o‘rtasida burgalar orqali tarqaladigan va ba’zan odamlarni ham yuqtiradigan bakterial kasallik.
2019–2025-yillar oralig‘ida 10 ta mamlakat JSSTga odamlarda shubha qilingan o‘lat holatlari haqida xabar berdi, ularning oltitasida tasdiqlangan holatlar qayd etilgan. Umumiy hisobda JSSTga 3847 ta gumon qilingan holat va 423 ta o‘lim haqida ma’lumot berildi, bu 11 foizlik o‘lim koeffitsiyentiga to‘g‘ri keladi. Holatlarning aksariyati Kongo Demokratik Respublikasi va Madagaskarda qayd etilgan bo‘lib, u yerda o‘lat ayrim hududlarda endemikligicha qolmoqda. O‘lat holatlarini xabar qilmaydigan mamlakatlarda ham uchrashi mumkin va yillik kasallanish soni epidemiyalarning vaqti, joyi va ko‘lamiga qarab o‘zgarib turadi.
O‘latni erta aniqlash, yuqishini kamaytirish va yirik epidemiyalarning oldini olish uchun kemiruvchilar va boshqa hayvonlar populyatsiyasini tinimsiz kuzatib borish hamda epidemiyalarga tezkor javob qaytarish juda muhimligicha qolmoqda.
Mohigul Qosimova tayyorladi, O‘zA
