Жадид ва замонавий педагогиканинг концептуал уйғунлиги

XX аср бошларида Туркистон ҳудудида шаклланган жадидчилик ҳаракати нафақат ижтимоий-сиёсий, балки педагогик-маърифий ҳодиса сифатида ҳам муҳим тарихий аҳамиятга эга.

Жадидлар жамият тараққиётини, аввало, таълим ва тарбия ислоҳоти билан боғлиқ ҳолда талқин этди. Уларнинг назарида миллатни уйғотиш, ижтимоий онгни юксалтириш, жаҳолат ва мутаассибликдан қутулишнинг асосий йўли замонавий мактаб, илм-фан, касб-ҳунар ва маърифат орқали амалга оширилиши лозим эди. Замонавий педагогика ҳам инсон капиталини ривожлантириш, шахснинг мустақил фикрлаши, ижодий салоҳиятини намоён этиши, ҳаёт давомида таълим олиши ва ижтимоий ҳаётда фаол иштирок этишини асосий мақсад сифатида белгилайди. Шу жиҳатдан жадид педагогикаси билан замонавий педагогика ўртасида мазмуний, ғоявий ва методологик уйғунлик мавжуд.

Бугунги глобаллашув, рақамли трансформация ва таълим тизимининг модернизациялашуви шароитида жадид педагогик меросини қайта англаш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Чунки жадидлар илгари сурган мактабни ислоҳ қилиш, ўқувчини фаол субъект сифатида тарбиялаш, миллий ўзликни англаш, дунёвий фанларни ўқитиш, қизлар таълимига эътибор қаратиш каби ғоялар бугунги замонавий таълимнинг асосий тамойиллари билан бевосита уйғунлашади.

Жадид педагогикаси “усули жадид”, яъни янги усулдаги таълим тизимини жорий этиш ғояси билан боғлиқ ҳолда шаклланди. Бу педагогик қарашлар анъанавий мактабларда мавжуд бўлган ёдлашга асосланган, тор диний билимлар билан чекланган таълим усулидан фарқли равишда, ўқувчиларга дунёвий фанлар, она тили, математика, география, тарих, табиатшунослик каби фанларни ўргатишни кўзда тутган.

Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Мунаввар қори Абдурашидхонов, Абдурауф Фитрат, Исҳоқхон Ибрат каби жадид мутафаккирлари таълимни миллат тараққиётининг бош омили деб билдилар. Улар мактабни фақат савод чиқариш маскани эмас, балки инсонни ижтимоий ҳаётга тайёрлайдиган, унда ватанпарварлик, ахлоқ, тафаккур ва масъулиятни шакллантирадиган муҳим институт сифатида баҳоладилар.

Замонавий педагогика шахсга йўналтирилган, компетенциявий, инновацион ва интегратив таълим ғояларига асосланади. Унда ўқувчи тайёр билимларни пассив қабул қилувчи эмас, балки билимни изловчи, таҳлил қилувчи, амалиётда қўлловчи ҳамда мустақил қарор қабул қилувчи субъект сифатида қаралади. Жадид педагогикаси билан замонавий педагогика ўртасидаги энг муҳим ўхшашлик уларнинг ҳар иккаласи ҳам таълимни жамиятни ўзгартирувчи куч сифатида баҳолашидадир. Жадидлар ўз даврида жаҳолат, қолоқлик, саводсизлик ва ижтимоий бефарқликка қарши маърифат орқали курашган бўлсалар, замонавий педагогика ҳам инсон капиталини ривожлантириш, ижтимоий тараққиёт ва рақобатбардош кадрлар тайёрлашни асосий вазифа сифатида белгилайди.

Бугунги таълим жараёнида танқидий фикрлаш, креативлик, коммуникативлик, ҳамкорлик, рақамли саводхонлик, ижтимоий мослашувчанлик ва ҳаёт давомида ўқиш кўникмалари алоҳида аҳамиятга эга. Замонавий педагогика учун таълимнинг мақсади фақат билим бериш эмас, балки шахсда ҳаётий компетенцияларни шакллантиришдир.

Шу нуқтаи назардан, замонавий педагогика шахсга йўналтирилган таълим, компетенциявий ёндашув, инновацион ва интерфаол методлар, мустақил таълим ва ўз-ўзини ривожлантириш, миллий ва умуминсоний қадриятлар уйғунлиги, таълимда рақамли технологиялардан фойдаланиш, ижтимоий фаоллик ва фуқаролик масъулиятини шакллантириш сингари асосий тамойилларга таянади.

Жадид педагогикасидаги “янги мактаб” ғояси бугунги инновацион таълим концепцияси билан узвий боғлиқдир. Чунки жадид мактабларида ўша давр учун янгилик бўлган дарсликлар, жадвал асосида ўқитиш, синф-дарс тизими, дунёвий фанлар ва кўргазмали методлардан фойдаланилган. Замонавий педагогикада эса бу ёндашув интерфаол методлар, рақамли технологиялар, лойиҳа асосида ўқитиш ва компетенциявий баҳолаш тизими орқали давом эттирилмоқда.

Жадидларнинг шахс тарбиясига оид қарашлари ҳам бугунги шахсга йўналтирилган таълим билан уйғундир. Абдулла Авлоний таълим ва тарбияни инсон камолотининг ажралмас омили сифатида кўрсатиб, ахлоқий тарбияни жамият тараққиёти билан боғлаган. Замонавий педагогикада ҳам шахснинг интеллектуал, маънавий, ахлоқий, ижтимоий ва касбий ривожланиши яхлит жараён сифатида талқин қилинади.

Аввало, ҳар икки педагогик ёндашувда таълим жамият тараққиётининг асосий ҳаракатлантирувчи кучи сифатида талқин этилади. Жадидлар учун таълим миллатни жаҳолатдан қутқариш, миллий онгни уйғотиш ва ижтимоий тараққиётга эришиш воситаси бўлган. Замонавий педагогикада эса таълим инсон капиталини ривожлантириш, рақобатбардош шахсни шакллантириш ва жамиятнинг инновацион тараққиётини таъминлаш омили сифатида баҳоланади.

Иккинчидан, жадид педагогикасида ўқувчи фақат билим олувчи эмас, балки ижтимоий ҳаётда фаол иштирок этувчи, ахлоқий масъулиятга эга шахс сифатида тарбияланиши кераклиги таъкидланган. Бу қараш замонавий педагогикадаги шахсга йўналтирилган таълим, компетенциявий ёндашув ва ижтимоий-эмоционал ривожланиш ғоялари билан мос келади.

Учинчидан, жадид мактабларида қўлланган янги усуллар бугунги инновацион методларнинг тарихий илдизлари сифатида қаралиши мумкин. Ўша даврда жадидлар кўргазмали ўқитиш, жадвал асосида дарс ташкил этиш, янги дарсликлар яратиш ва дунёвий фанларни ўқитиш орқали таълим жараёнини янгилашга интилганлар. Замонавий педагогика эса ушбу тамойилларни рақамли технологиялар, интерфаол методлар, лойиҳа асосида ўқитиш ва амалий компетенциялар орқали янада ривожлантирмоқда.

Тўртинчидан, жадид педагогикасида миллий тарбия ва маърифатпарварлик асосий ўринда турган бўлса, замонавий педагогикада миллий қадриятлар умуминсоний қадриятлар билан уйғун ҳолда талқин қилинади. Бу ҳолат таълимнинг нафақат билим берувчи, балки шахсни маънавий-ахлоқий жиҳатдан камол топтирувчи тизим эканлигини кўрсатади.

Жадид педагогикаси тарихий давр маҳсули бўлса-да, унинг ғоялари бугунги таълим жараёнида ўз аҳамиятини йўқотмаган. Аксинча, замонавий таълим олдида турган кўплаб вазифалар – ёшларни мустақил фикрлашга ўргатиш, уларни миллий қадриятларга содиқ, замонавий билимларга эга, ижтимоий масъулиятли шахс қилиб тарбиялаш — жадидлар илгари сурган ғоялар билан бевосита боғлиқ.

Жадидлар ўз даврида мактабни жамиятни ислоҳ қилишнинг марказий институти сифатида кўрган. Замонавий педагогика ҳам мактаб, олий таълим муассасаси ва умуман таълим тизимини шахс ва жамият тараққиётининг стратегик омили сифатида талқин қилади. Бу икки ёндашув ўртасидаги концептуал уйғунлик шундан иборатки, ҳар иккаласида ҳам таълим ижтимоий янгиланиш, маданий юксалиш ва маънавий тараққиётнинг асосий воситаси ҳисобланади.

Бироқ улар ўртасида айрим фарқли жиҳатлар ҳам мавжуд. Жадид педагогикаси кўпроқ миллий уйғониш, саводхонлик ва мактаб ислоҳоти муаммоларига йўналтирилган бўлса, замонавий педагогика глобал компетенциялар, рақамли трансформация, халқаро таълим стандартлари ва инновацион иқтисодиёт эҳтиёжлари билан боғлиқ масалаларни қамраб олади. Шунга қарамай, жадид педагогикасининг асосий ғоялари замонавий таълимнинг назарий ва амалий ривожланишида муҳим методологик манба бўлиб қолмоқда.

Хулоса сифатида айтадиган бўлсак, жадид ва замонавий педагогиканинг қиёсий таҳлили шуни кўрсатадики, улар ўртасида чуқур концептуал уйғунлик мавжуд. Жадид педагогикаси ўз даврида таълимни миллий тараққиёт, маърифат ва ижтимоий уйғониш воситаси сифатида талқин этган бўлса, замонавий педагогика таълимни инсон капитали, компетенция, инновацион ривожланиш ва ижтимоий барқарорлик омили сифатида баҳолайди.

Жадидларнинг таълимга оид қарашлари бугунги педагогик жараён учун таълимни жамият тараққиётининг асосий шарти сифатида баҳолаш, ўқувчини мустақил фикрловчи ва ижтимоий фаол шахс сифатида тарбиялаш, миллий қадриятлар ва замонавий билимларни уйғунлаштириш, таълим методларини янгилаш ва самарадорликка йўналтириш, тарбияни таълимдан ажратмасдан, яхлит педагогик жараён сифатида талқин қилиш билан аҳамиятлидир.

Демак, жадид педагогик меросини чуқур ўрганиш замонавий таълим тизимини миллий асосда ривожлантириш, инновацион педагогик ёндашувларни тарихий-маънавий илдизлар билан бойитиш ва баркамол шахс тарбиясини такомиллаштиришда муҳим илмий-амалий аҳамиятга эга.

Раъно Шербутаева,

ISFT институти магистранти