“Ibratxona”ga aylangan tomoshagoh: Behbudiy Turkiston uchun nega aynan teatrni tanladi?

Tarix sahnasida ba’zan shunday voqealar yuz beradiki, ularning ta’sir quvvati va miqyosini o‘lchash uchun yillar, hatto asrlar kerak bo‘ladi.

Birgina g‘oya, san’at asari yoki sahna namoyishi butun boshli o‘lkaning ijtimoiy-siyosiy hayotini, xalqning tafakkur tarzini butkul o‘zgartirib yuborishi mumkin. XX asr boshida Turkiston zaminida Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan yaratilgan “Padarkush” pesasi va uning sahnalashtirilishi aynan shunday buyuk tarixiy hodisaga aylandi. Ushbu asar shunchaki o‘zbek dramaturgiyasining birinchi namunasi emas, balki mintaqada misli ko‘rilmagan ma’rifiy yuksalishga sabab bo‘lgan, jadidchilik harakatining amaliy dasturiga aylangan buyuk ijtimoiy hodisa edi.

XX asr arafasidagi Turkiston murakkab va ziddiyatli bir manzarani namoyon etardi. Bir tomondan, mintaqa Rossiya imperiyasining mustamlakasi sifatida iqtisodiy va siyosiy qaramlikda bo‘lsa, ikkinchi tomondan, asrlar davomida shakllangan mahalliy turmush tarzi va ijtimoiy munosabatlar chuqur tanazzul yoqasida edi. Jaholat, bid’at-xurofot, dunyoviy ilmlarga nisbatan bepisandlik va eskirgan tartiblarga ko‘r-ko‘rona sodiqlik jamiyat taraqqiyotiga kishan bo‘layotgandi. Aynan shunday tarixiy sharoitda millatning eng ilg‘or va fidoyi vakillaridan iborat jadidlar – yangilik va islohotlar tarafdorlari maydonga chiqdi. Ular najot yo‘lini faqat va faqat ma’rifatda, zamonaviy ilm-fan yutuqlarini egallashda va milliy ongni uyg‘otishda deb bildilar.

Bu harakatning eng yirik namoyandasi, uning g‘oyaviy sarboni va amaliy yetakchisi samarqandlik mutafakkir Mahmudxo‘ja Behbudiy edi. Ruhoniy oilasida tug‘ilib, madrasada mukammal diniy ta’lim olgan Behbudiy o‘z davrining boshqa ko‘plab ulamolaridan farqli o‘laroq, dunyoviy bilimlarning ahamiyatini chuqur anglardi. U yangi usuldagi maktablar ochish, gazeta va jurnallar nashr etish, darsliklar yaratish orqali xalqni ma’rifatga chorladi. Biroq, Behbudiy g‘oyalarni keng ommaga yetkazishning yanada ta’sirchan va qudratli vositasini izlardi. U bu vositani teatr san’atida topdi.

Behbudiy uchun teatr shunchaki vaqt o‘tkaziladigan tomoshagoh emasdi. U o‘zining “Oyna” jurnalidagi maqolalarida ta’kidlaganidek, teatr – bu “ibratxona”, ya’ni ibrat va saboq olinadigan dargohdir. Uning nazdida, sahna “hech kimni rioya qilmasdan to‘g‘ri so‘zlaguvchi va ochiq haqiqatni bildirguvchi” minbar edi. Behbudiyning fikricha, sahnada hayotiy voqealar, urf-odatlarning foyda va zararlari yaqqol ko‘rsatilganda, har qanday tomoshabin undan ta’sirlanib, yomon xislatlarni tashlaydi va yaxshilikka intiladi. Shu sababli u aktyorlarni “muallimi axloq” (axloq o‘qituvchilari) deya ulug‘lagandi. Bu qarashlar butun jadidchilik harakatining mohiyatini ochib berardi: islohotlarni yuqoridan majburlab emas, balki xalqning ongini, tafakkurini o‘zgartirish orqali amalga oshirish lozim.

Bu g‘oya jahon tarixida yangilik emasdi. Qadimgi Yunonistonda teatr polis (shahar-davlat) fuqarolarini tarbiyalashning muhim vositasi hisoblangan. Esxil, Sofokl, Yevripid tragediyalarida axloqiy, falsafiy va siyosiy masalalar ko‘tarilib, tomoshabinlarni mushohadaga undagan. XVII asr Fransiyasida Moler o‘z komediyalarida illatlarni ayovsiz hajv ostiga olib, qirol va cherkovning g‘azabiga uchragan bo‘lsa-da, fransuz ma’rifatparvarligiga zamin yaratgandi. Keyinroq, XVIII–XIX asrlarda Yevropada teatr vatanparvarlik ruhini ko‘tarish va ijtimoiy islohotlarni targ‘ib qilishda muhim o‘rin tutdi. Behbudiy ana shu jahon tajribasini Turkiston sharoitiga moslashtirib, milliy teatr yaratishdek buyuk vazifani o‘z oldiga qo‘ydi.

Shu maqsadda u 1911-yilda o‘zbek adabiyoti va san’ati tarixida burilish yasagan “Padarkush yoxud o‘qimagan bolaning holi” pesasini yaratdi. Asarning syujeti oddiy bo‘lishiga qaramay, uning ichiga butun bir davrning ijtimoiy fojiasi yashiringan edi. Boy-badavlat ota farzandining ta’lim olishiga beparvo qaraydi, uni dunyoviy ilmlardan qaytaradi. Natijada savodsiz va tarbiyasiz o‘sgan o‘g‘il (Toshmurod) ulg‘aygach, otasining mol-mulkini sovurib, ichkilikka berilib, buzuq yo‘llarga kiradi va oxir-oqibat o‘z otasining qotiliga aylanadi. Bu asar shunchaki bir oilaning fojiasi emas, balki ilmsizlik va jaholat butun bir millatni ma’naviy halokatga yetaklashi mumkinligi haqidagi ramziy ogohlantirish edi. Pesadagi Boy va uning o‘qimishli do‘sti Ziyoli o‘rtasidagi suhbat o‘sha davr jamiyatidagi ikki qutbning – eskilik va yangilikning, jaholat va ma’rifatning keskin to‘qnashuvini yaqqol ko‘rsatib beradi.

Asarning sahnalashtirilishi Turkiston ijtimoiy hayotida haqiqiy ma’naviy portlash yasadi. Dastlab 1914-yilning yanvarida Samarqandda, so‘ngra o‘sha yilning 27-fevralida Toshkentdagi “Kolizey” teatri binosida “Turon” jamiyatining teatr havaskorlari tomonidan namoyish etildi. Bu oddiy namoyish emas, balki butun bir millatning madaniy o‘zligini namoyon etishi edi. Ikki ming o‘rindiqli zal tomoshabinlar bilan shu qadar liq to‘lgan ediki, “Turkiston viloyatining gazeti” yozishicha, “keyin kelgan odamlarga bilet yetmay qolib, teatr ichida va tepalarida odamlar mo‘ru malaxdek qaynab turdilar”. Spektakl boshlanishidan avval jadidlarning yana bir yirik namoyandasi Munavvar qori Abdurashidxonovning sahnaga chiqib, teatrning “ibratxona” ekani haqida qisqacha va’z o‘qishi va bu kunni buyuk madaniy hodisa bilan tabriklashi voqeaning tarixiy ahamiyatini yanada oshirgan.

Spektaklning muvaffaqiyati kutilganidan ham ziyoda bo‘ldi. O‘sha davr matbuoti aktyorlarning mahorati haqida hayrat bilan yozgan. Xususan, yuqorida tilga olingan gazetaning muxbiri tomoshadan shu qadar ta’sirlanganki, u “yarim asrdan beri Rossiya hukumatiga tobe bo‘lib, sartiyalarda bu o‘yin birinchi marotaba bo‘lib ham shu darajada yaxshi o‘xshatdilarki, har qaysi teatrni ko‘rib, teatr ishiga omil kishilar bularning yangi o‘rganganlariga inonmay, balki bular bir necha yil Ovrupada mashq qilgan odamlar, deb xayol qiladi”, deya e’tirof etgan. Bu bahoda, bir tomondan, mustamlaka ma’muriyatiga bo‘lgan kinoya, ikkinchi tomondan, milliy iftixor tuyg‘usi yaqqol sezilib turardi. Aynan shu jihati bilan “Padarkush” spektakli o‘n to‘qqizinchi asr o‘rtalarida Amerikada qulchilikka qarshi kurashda hal qiluvchi rol o‘ynagan Garriyet Bicher-Stouning “Tom tog‘aning kulbasi” romanining teatrlashtirilgan namoyishlariga o‘xshab ketadi. “Tom tog‘aning kulbasi” romani kabi “Padarkush” ham mavjud ijtimoiy illatga – biri qulchilikka, ikkinchisi jaholatga qarshi jamoatchilik fikrini keskin shakllantirishga xizmat qildi.

“Padarkush”ning misli ko‘rilmagan muvaffaqiyati butun Turkiston bo‘ylab kuchli aks-sado berdi. Uning ta’sirida Samarqand va Toshkentdan so‘ng Kattaqo‘rg‘on, Qo‘qon, Namangan, Andijon va hatto Buxoro amirligida ham mahalliy ziyolilardan iborat teatr to‘garaklari (truppalari) birin-ketin vujudga kela boshladi. Bu shunchaki san’at havaskorlarining to‘garagi emas, balki jadidchilik g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi ma’rifat o‘choqlari edi. Eng muhimi, spektakllardan tushgan mablag‘lar shaxsiy manfaat uchun emas, balki umumiy maqsad – millat ma’rifati uchun sarflandi. Bu mablag‘lar evaziga yangi usuldagi maktablar ochildi, kambag‘al, lekin iqtidorli yoshlar o‘qishga yuborildi, gazeta va kitoblar chop etildi. Bu bilan Behbudiy va uning safdoshlari o‘z g‘oyalariga amalda sodiq ekanliklarini, ularning maqsadi xalqqa xizmat qilish ekanini isbotladilar.

San’atshunos olim Sotimboy Tursunboyevning ma’lumot berishicha, Mahmudxo‘ja Behbudiyning shaxsi va faoliyati zamondoshlari tomonidan yuksak baholangan. Bo‘lajak davlat arbobi Fayzulla Xo‘jayev uning “siyosiy, ijtimoiy faoliyat va bilimining kengligi jihatidan Turkistonning o‘sha vaqtdagi jadidlaridan unga teng keladigani yo‘q”ligini e’tirof etgan. Sharqshunos Laziz Azizzoda esa Behbudiyni Turkiston uyg‘onish davrining uch asosiy yo‘nalishi – ma’orif, matbuot va jamoatchilik harakatlarining boshida turgan buyuk siymo deb atagan. Uning tashabbusi bilan Abdulla Avloniy, Hoji Muin Shukrullo, Nizomiddin Xo‘jayev kabi o‘nlab yangi avlod ziyolilari yetishib chiqdi.

Xulosa qilib aytganda, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” pesasi o‘zbek madaniyati tarixidagi oddiy bir asar emas. U – mustamlaka va jaholat iskanjasida qolgan bir xalqning uyg‘onishi, o‘zligini anglashi va taraqqiyot sari intilishining yorqin timsolidir. Behbudiy teatr san’ati orqali keng xalq ommasiga ma’rifatning naqadar hayotiy zarurat ekanini anglata oldi. Uning sahnadagi ziyosi butun Turkistonga taralib, yangi avlod fidoyilarini tarbiyaladi va milliy ozodlik harakati uchun ma’naviy zamin hozirladi. Shu ma’noda, “Padarkush” haqli ravishda nafaqat sahna, balki millat taqdirini o‘zgartirgan buyuk asar sifatida tarixda qoldi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA