Ҳусайнхон Ниёзий — халқ профессори (+видео)
"Жадидлар — миллат қаҳрамонлари" лойиҳасининг бу галги сонида Ўзбек тилидаги биринчи “Ҳикмат” (физика) ва кимё дарслиги нашри муаллифи, халқ профессори, маърифатпарвар жадидлардан бири — Ҳусайнхон Ниёзий ҳақида маълумот берилади.
Ҳусайнхон Ниёзий 1895 йилда Андижонда туғилган. Оиласи ўқимишли бўлган. Бобоси Муҳаммадхон Ниёз ўғли, отаси Матмуса (Муҳаммад Муса) асли Андижон вилоятининг Олтинкўл туманидан бўлган. Онаси Ҳанифа отин зиёли аёллардан эди. Унинг Ҳасанхон ва Салимхон исмли ака укалари бўлган.
Дастлаб 1905 йилдан мактаб таълими ва Андижондаги мадрасада 1915 йилгача таҳсил олган. Араб ва форс тилларини яхши ўрганишида ана шу мадрасанинг ўрни катта бўлган. 1912 йилда жадидчилик ҳаракатидан бохабар бўлиб, хориж мамлакатларидан келиб турган татар ва усмонлича газета, журналлар билан таниша бошлайди. Фаолиятини Андижонда 1917–1923 йилларда муаллимлик қилиш билан олиб борган. У 1923 йилда оиласи билан Тошкентга кўчиб келиб педагогик фаолиятини давом эттирган. 1919–1938 йиллар давомидаги 20 йиллик фаолиятини муаллимликка бағишлаган. У Наримонов номидаги техникум, педагогика институти ва бир қанча таълим муассасаларида физика фанидан дарс берган. Туркистон Давлат Университети қошидаги физика лабораториясини бошқарган. Физика фани соҳасидаги эришган ютуқлари билан ўз даврининг етук муаллимига айланган. 1934 йилда Андижонга қайтиб ишчи факультетида муаллимлик қилган.
1922 йилда Ўзбек тилидаги биринчи “Ҳикмат” (физика) ва кимё дарслигини нашр эттирган.
1916 йилда оила қуриб Маърифатхон исмли қизга уйланади. Козимхон ва Ҳикматхон исмли фарзандлари бўлган.
Ҳусайнхон Ниёзий феврал воқеалари арафасида самолётнинг кичик макетини яратиб уни учиргани учун ғайриқонуний ҳаракат ва дин-шариатга шак келтиришда айбланиб қамоққа олинган. Кейинчалик қўйиб юборилган. У 1937 йилда “Миллий иттиҳод” ташкилоти Андижон бўлимининг раҳбари сифатида қамоққа олинган ва 10 йилга Меҳнат жамлоқига ҳукм қилиниб Магадандаги жамлоққа сургун қилинган.
Батафсил
<iframe width="640" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/pKiDvwhYSng" title="Husaynxon Niyoziy — xalq professori " frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>Муҳайё Турдалиева, Анвархўжа Аҳмедов, ЎзА
