Ҳамид Олимжон меросининг ўзбек адабиётидаги илмий талқини

Ҳамид Олимжон ўзбек адабиётининг йирик намояндаларидан бири бўлиб, унинг ижоди миллий поэзия ривожида муҳим ўрин тутади. Шоирнинг бой адабий мероси, ўзига хос бадиий услуби ва халқона руҳ билан суғорилган асарлари бугунги кунда ҳам илмий жиҳатдан кенг ўрганилмоқда.

Ҳамид Олимжон (Азимов Ҳамид Олимжонович) 1909 йил 12 декабрда Жиззахда туғилган. Онаси ва бувиси унга ёшлигидан кўплаб халқ эртаклари, достонлари ва қўшиқларини айтиб беришган. Кейинчалик у фольклор йўналишига ҳам йиғувчи, ҳам тадқиқотчи сифатида ёндашган. Ҳамид 1918 йил Жиззахда очилган ўрта мактабга, кейин Самарқандда ўқиди. 1928-31 йиллари ўзбек педагогика академиясида таҳсил олди.

1928 йил Ҳамид Олимжоннинг “Баҳор” номли илк шеърий тўплами чиқди. Бир неча йилдан сўнг ўзбек шоири ва ёзувчиси Ойбек Ҳамид Олимжон ҳақидаги мақоласида ушбу тўплам номланишининг рамзийлигига алоҳида тўхталади. “Баҳор” тўплами шоир ижодининг айнан “баҳор палласи”га тўғри келганини алоҳида изоҳлайди.

Ҳамид Олимжон шеъриятига рус адиблари Максим Горкий ва Владимир Маяковский сезиларли таъсир кўрсатган. У замонавийликни кенгроқ очиб беришга журъат қилган илк ўзбек шоирлари қаторида тан олинади. Муаллиф истеъдоди “Семурғ” (1939 йил), “Ойгул билан Бахтиёр” (1938 йил), “Диёр” (1939 йил), “Бахт” (1940 йил) достонларида янада ёрқин намоён бўлди. Унинг энг сара асарларидан бири – ўзида 1930 йиллар ўзбек шеърияти хусусиятларини жамлаган “Зайнаб ва Омон” достони. Иккинчи Жаҳон уруш йиллари “Қўлингга қурол ол” (1942 йил) шеърий тўплами, “Муқанна” (1942-43 йиллар) тарихий трагедияси ҳамда “Роксананинг кўз ёшлари” (1944 йил) достони дунё юзини кўради. “Шарқдан ғарбга кетаётган дўстга“, “Қамал қилинган шаҳар тепасидаги ой” каби асарлар эса кўпчилик томонидан юксак маҳорат билан ёзилгани таъкидланади.

Муаллифнинг адабиётшуносликка оид мақолаларида ўзбек мумтоз ва замонавий адабиёти муаммолари кўтарилган, рус ва ўзбек адабиётининг ўзаро боғлиқ жиҳатлари ўрганилган. “Муҳаммад Амин Муқимий” (1938 йил), “Навоийнинг “Фарҳод ва Ширин” достони ҳақида” (1939 йил), “Навоий ва бизнинг давримиз” (1940 йил), “Салом, Пушкин!” (1937 йил), “Толстой ва ўзбек халқи” (1938 йил) шулар жумласидан. Бундан ташқари Ҳамид Олимжон “Куйчининг хаёли”, “Офелиянинг ўлими”, “Ҳолбуки, тун”, “Ишим бордур ўша оҳуда”, “Ўрик гуллаганда”, “Тинимсиздир ёлғиз шаббода”, “Шодликни куйлаганимнинг сабаби” ва “Ўзбекистон” каби лирик шеърлар муаллифи ҳисобланади. Александр Пушкиннинг “Кавказ асири” ва “Сув париси” достонлари, Михаил Лермонтовнинг “Замонамиз қаҳрамони” қиссаси ва “Бэла” ҳикояси, Максим Горкийнинг “Челкаш” асари, Николай Островскийнинг “Пўлат қандай тобланди” романи ва Александр Корнейчукнинг “Платон Кречет” пьесаси айнан Ҳамид Олимжон томонидан ўзбек тилига ўгирилган. 1943 йил Ўзбекистон Фанлар академияси мухбир аъзолигига қабул қилинган. 1939-44 йиллари Ёзувчилар уюшмасида масъул котиб бўлиб ишлаган. Ҳамид Олимжон 1944 йил 3 июлда автомобиль ҳалокати оқибатида вафот этган.

2004 йил “Буюк хизматлари учун” ордени билан мукофотланган. Тошкент метрополитени бекатларидан бири, Қарши давлат педагогика институтига Ҳамид Олимжон номи берилган. Қолаверса, Тошкент шаҳрида Ҳамид Олимжон номи билан аталган майдонда 1990 йил унинг хотирасига ҳайкал ўрнатилган.

Ҳамид Олимжон ижодининг бадиий хусусиятларини таҳлил қилишда бир неча муҳим жиҳатларга эътибор қаратиш зарур. Аввало, унинг шеъриятида романтизм ва реализм уйғунлиги яққол кўзга ташланади. Шоир воқеликни ҳаққоний тасвирлаш билан бирга, идеаллаштириш орқали юксак эстетик даражага кўтаради. Шоирнинг поэтик тафаккури образлар тизимида ўз ифодасини топади. Унинг асарларида образлар содда, аммо рамзий маънога эга бўлиб, улар орқали муаллиф мураккаб ғояларни ифодалайди. Масалан, табиат рамзлари орқали инсон руҳий ҳолати, севги ва садоқат тушунчаси очиб берилади. Бундан ташқари Ҳамид Олимжон фольклор анъаналаридан самарали фойдаланган. Халқ оғзаки ижоди элементлари – эртак, афсона, ривоят мотивлари достон ва шеърларда кенг қўлланади. Бу адиб ижодига миллий руҳ, табиийлик ва самимийлик бағишлайди. Тил ва услуб масаласида шоир содда, равон ва образли ифода воситаларидан фойдаланади. Унинг шеърияти халқ тилига яқинлиги билан ажралиб туради. Айнан шу жиҳат асарлар кенг китобхон оммаси томонидан осон қабул қилинишини таъминлайди.

Ҳамид Олимжон ижоди ўзбек адабиётшунослигида турли даврларда турлича илмий ёндашув асосида ўрганилган. Дастлабки тадқиқотларда шоир ижоди кўпроқ идеологик нуқтаи назардан баҳоланган бўлса, кейинги даврларда эстетик ва бадиий жиҳатларга кўпроқ эътибор қаратила бошланди. Замонавий илмий тадқиқотларда эса шоир мероси комплекс ёндашув асосида таҳлил қилинмоқда. Жумладан, унинг асарлари тизимли, поэтик, семиотик ва маданий ёндашувлар асосида ўрганиляпти. Бу Ҳамид Олимжон ижоди кўп қиррали эканини тасдиқлайди.

Айрим тадқиқотчилар адиб ижодини миллий уйғониш даври адабиёти билан боғлаб ўрганадилар. Улар Ҳамид Олимжон асарларида миллий ўзликни англаш, тарихий хотира ва маданий мерос масалалари муҳим ўрин тутишини таъкидлайдилар. Ҳамид Олимжон ўзбек поэзияси ривожида муҳим босқични ташкил этади. У миллий шеъриятни янги мазмун ва шакл билан бойитган. Шоир ижоди кейинги авлод вакиллари учун ўзига хос мактаб вазифасини ўтади. Адиб асарлари нафақат бадиий адабиёт ривожига, балки ўзбек халқи маънавий ҳаётига ҳам сезиларли таъсир кўрсатган. Ҳамид Олимжон ижоди орқали миллий қадриятлар, инсонпарварлик ғоялари ва эстетик дид ривожланган.

Бугунги кунда ҳам ушбу шоир мероси долзарблигини йўқотмай, замонавий адабий жараёнда муҳим манба бўлиб хизмат қилмоқда. Унинг асарлари янги авлод томонидан қайта ўрганилиб, турли илмий талқинларга сабаб бўлмоқда.

Ҳамид Олимжон мероси ўзбек адабиётининг энг муҳим ва бой қатламларидан бирини ташкил этади. Ижоди бадиий мукаммаллиги, миллий руҳга содиқлиги ҳамда халқ оғзаки ижоди анъаналарига таянганлиги билан алоҳида аҳамият касб этади. Ҳамид Олимжон асарларида романтизм ва реализм уйғунлашган ҳолда намоён бўлиши унинг ижодини эстетик жиҳатдан юксак даражага кўтарган. Шоирнинг образлар тизими, тил ва услуб хусусияти ўзбек поэзияси ривожига сезиларли таъсир кўрсатган. Айни омил Ҳамид Олимжон ижоди кўп қиррали ва долзарб эканини тасдиқлайди. Умуман, Ҳамид Олимжон мероси нафақат ўз даври, балки бугунги кун ўзбек адабиёти учун ҳам муҳим илмий ва бадиий манба бўлиб хизмат қилади. Унинг ижодини ўрганиш миллий адабиётимиз тараққиётини англашда муҳим аҳамиятга эга.

Лазизбек Шоназаров,

Ўзбекистон давлат консерваторияси

Академик хонандалик

ва операга тайёрлов кафедраси

2-босқич талабаси