Бир аср давомида Бухоро амири Насрулло қаламига мансуб деб ҳисобланган сирли кундаликнинг муаллифи ким?
Лондонда сақланаётган йигирма варақли ноёб жўғрофий рисола шарқшуносликдаги бир асрлик илмий янглишишга чек қўйиб, Петербургдаги нуқтасиз хат билан битилган сафар хотиралари муаллифи Бухоро амирлиги шаҳзодаси Носириддин эканини исботлаган эди.
XIX аср шарқшунослиги тарихида муаллифи номаълум бўлган ёки чалкаш библиографик маълумотлар остида қолиб кетган қўлёзмалар оз эмас. Ана шундай ёзма ёдгорликлар сирасига узоқ йиллар давомида мутахассислар эътиборидан четда қолган, ҳатто йирик қомусларда ҳам учрамайдиган “Рўзнома” номли сафар кундалиги киради. Шарқшунос олимлар Карл Залеман ҳамда Виктор Розен 1888 йилда Петербургда чоп этган форсий қўлёзмалар кўрсаткичида мазкур асар Бухоронинг амири Насрулло қаламига мансуб деб кўрсатилган эди. Бундай чалкашликка асосий сабаб – қўлёзма сарой котиблари томонидан кўчирилган тоза нусха эмас, балки муаллиф сафар давомида ўз қўли билан шошилинч туширган ягона қоралама, яъни “сиёҳа” бўлганидир. Дафтарнинг 2а-варағидаги ёзувлар араб ёзувидаги ости ва устидаги ҳарф ажратувчи диакритик нуқталар қўйилмасдан, ўта тушунарсиз хатда битилган. Шу боис мазкур қайдларни ўқиш матншунослардан махсус шифрни ечиш даражасидаги жиддий диққатни талаб этар эди.
Тарихий воқеликнинг асл илдизлари Бухоро амирлигидаги мураккаб сиёсий жараёнларга бориб тақалади. 1800 йилда Бухоро амири Шоҳмурод вафот этгач, давлат тизгини унинг ўғли амир Ҳайдар қўлига ўтади. Янги ҳукмдорнинг тазйиқи остида қолган кичик шаҳзода Носириддин эса ўз ҳаётини сақлаб қолиш мақсадида Бухорони тарк этишга мажбур бўлади ҳамда Машҳад шаҳрига кўчиб ўтади. Шаҳзода чорак асрдан зиёд вақт мобайнида мусофирликда яшаган бўлса-да, Бухоро давлатчилигига хос бўлган ҳужжат юритиш, воқеликни чуқур кузатиш ва таҳлилий баҳолаш маданиятини йўқотмайди. 1826 йилда акаси амир Ҳайдар вафот этганидан сўнг, у Россия сари олис сафарга отланади. 1826 йил 25 мартдан 1830 йил 7 декабргача қарийб беш йил давом этган мазкур саёҳат Шимолий Эрон, Кавказ, Туркия ва Россиянинг кенг ҳудудларини қамраб олади.
Сафар хотиралари бошқа шарқ тарихчиларининг асарларидан ўзининг фавқулодда совуққон ва ишбилармонлик руҳи билан кескин ажралиб туради. Шарқшунос олим Чингиз Бойбурдий таъкидлаганидек, Бухоро шаҳзодаси текширилмаган миш-мишлар ва гап-сўзлардан қатъиян қочган ҳамда қўлёзманинг 99б-варағида бундай ноаниқ маълумотларни очиқчасига “арожиф”, яъни уйдирма деб атаган. Муаллиф фақат ўз кўзи билан кўрган воқеаларни қисқа ва вазмин иборалар воситасида қоғозга туширади. Чунончи, 1826–1828 йиллардаги Эрон ва Россия тўқнашувлари арафасида у Эрон шоҳи Фатҳалишоҳ қароргоҳида туриб, вазиятни синчковлик билан кузатган. Қўлёзманинг 96а-варағида кўрсатилишича, шаҳзода Петербургдан келган князь Меншиков бошчилигидаги элчилар билан бир неча бор шахсан учрашади. У рус вакиллари шоҳ саройида совуқ кутиб олинганини, музокаралар муваффақиятсизликка учраб, уруш бошланиши муқаррар бўлиб қолганини ҳужжатли тарзда қайд этади. Шунингдек, 1827 йилнинг октябридаги Наварин денгиз жанги, Табриз ва Константинополдаги шаҳар ҳаёти ҳамда Одессадаги қатъий карантин тартиблари дафтар саҳифаларида ўз аксини топади.
Бир аср давомида нотўғри талқин қилинган аноним қўлёзма муаллифини аниқлаш жараёнида Чингиз Бойбурдий кундаликнинг 123б-варағидаги муҳим бир қайдга диққат қаратди. Унда ёзилишича, саёҳатчи 1827 йил 27 сентябрь, жума куни Константинополга етиб келганида, уни давлат арбоблари ва уламолар қаторида Усмонли султони Маҳмуд II девонхонасининг расмий таржимони, Урфий тахаллусли Муҳаммад афанди зиёрат қилади. Француз тилидан жўғрофий китобларни таржима қилиш билан банд бўлган сарой мулозими бухоролик нуфузли меҳмондан минтақанинг ер тузилиши бўйича махсус рисола ёзиб беришни сўрайди. Носириддин кундалигида 1828 йил 18 январда ушбу асар устида иш бошлаганини, орадан роппа-роса олти кун ўтиб, 24 январда “Эрон ва Туроннинг жўғрофий ҳолати” номли қўлланмани тўлиқ тугатганини ёзиб қолдиради.
Чингиз Бойбурдий кундаликда тилга олинган ана шу олти кунлик меҳнат маҳсулини дунё кутубхоналаридан излаб, қимматли далилга дуч келди. Маълум бўлишича, Бухоро шаҳзодаси битган ўша ноёб қўлёзма Британия музейида OR 6711 рақами остида сақланмоқда. Ушбу манбага дастлаб 1920-йилларда Лондонда илмий сафарда бўлган шарқшунос академик Василий Бартольд эътибор қаратган, бироқ уни батафсил тадқиқ этишга киришмаган эди. Олинган митти сурат нусхаси асарнинг 23,3 х 19,2 сантиметр ўлчамдаги, 20 варақдан иборат, ҳижрий 1243 (милодий 1828) йил санаси қўйилган асл дастхат эканини кўрсатди. Унда Турон ўлкаси ва унга туташ ҳудудларнинг чегаралари, аҳоли манзилгоҳлари, йўл масофалари ҳамда иқтисодий тузилиши аниқ рақамлар воситасида тизимлаштирилган эди.
Лондондаги қўлёзманинг 2а-варағидаги кириш сатрлари барча илмий чалкашликларга қатъий нуқта қўйди. Асарнинг тўлиқ номи “Рисола дар кайфият ва каммият-и арози-йи Эрон ва Турон” деб аталган бўлиб, муаллиф ўз шахсини шундай баён қилади: “Мен, амир Маъсумнинг ўғли Носир ад-Дин, ғариб ва олис Ватанимдан жудо бўлганим сабабли, султон Маҳмудхон ҳазратларининг сарой таржимони Муҳаммад афандининг илтимосига кўра ушбуни ёзишга рози бўлдим”. Бу ҳужжатли далил Петербургдаги нуқтасиз хат билан битилган “Рўзнома” кундалиги ва Британия музейидаги жўғрофий рисола битта муаллифга мансуб эканини тўлиқ исботлади. Шаҳзоданинг 1830 йил декабрида Петербургда тўсатдан вафот этиши қоралама дафтарни яхлит китобга айлантириш имконини бермаган бўлса-да, унинг сақланиб қолган ёзувлари тарихий ҳақиқатни юзага чиқарди.
Бухоро шаҳзодасининг шахсий кундалиги ва олти кунда яратилган жўғрофий асари Турон давлатчилик маданиятининг юксак масъулияти ва таҳлилий салоҳиятини намоён этади. Сургунда яшаган давлат арбобининг оғир халқаро тўқнашувлар гирдобида ҳам асоссиз гап-сўзларга берилмай, чегаралар ва сиёсий жараёнларни қатъий далиллар воситасида тизимлаштиргани аждодларимизнинг билим ва кузатув маҳорати халқаро дипломатик доираларда расмий қўлланма даражасида қадрланганини кўрсатади. Мазкур тадқиқот эса тарихдаги ҳар қандай янглишиш фақат асл манбаларнинг ўзаро қиёсий таҳлили орқали бартараф этилишини исботловчи ёрқин намунадир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
