Барқарор ривожланишни бошқаришнинг янги мезони Ўзбекистон учун қандай имкониятлар очади?

Мамлакатимизда БМТнинг «2030 йилгача бўлган даврда барқарор ривожланиш кун тартиби дастури»ни изчил амалга ошириш бўйича тизимли ишлар ташкил этилмоқда. Ушбу мақсадларга эришиш юртимиз равнақи ва аҳоли фаровонлигини таъминлашга асос бўлади.

Барқарор ривожланиш маркази бўлим бошлиғи Жаҳонгир Исаев ЎзА мухбирига Барқарор ривожланиш мақсадларига эришиш жараёнини бошқариш борасидаги янги мезонлар ҳақида қуйидагиларни сўзлаб берди:

— Барқарор ривожланиш ҳақида гап кетганда, одатда, эришилган кўрсаткичлар, бажарилган дастурлар ва тақдим этилган ҳисоботларга эътибор қаратилади. Албатта, натижани ўлчаш ва жамоатчиликка етказиш муҳим. Бироқ асосий савол бошқа: бу маълумотлар кейинги қарорларга қанчалик таъсир кўрсатяпти? Кўрсаткич ортда қолаётган бўлса, қайси идора чора кўради, қандай ресурс ажратилади ва натижа қачон қайта баҳоланади?

2026 йил 28 сентябрда Халқаро стандартлаштириш ташкилоти (ISO) ва БМТ Тараққиёт дастури (UNDP) тақдим этган ISO/UNDP 53001:2026 халқаро стандарти айнан шу масалага янгича ёндашиш имконини беради. Унинг тўлиқ номи — «БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадлари бўйича менежмент тизимлари. Талаблар».

Мазкур ҳужжат ташкилотларга барқарор ривожланиш вазифаларини фақат декларация ва ҳисоботларда эмас, балки стратегия, кундалик бошқарув, инвестиция ҳамда фаолиятни баҳолаш жараёнларида ҳисобга олишга ёрдам бериш учун ишлаб чиқилган. Янги стандартнинг энг муҳим ғояси: барқарор ривожланиш мақсадларини қайд этиш билан чекланмасдан, уларга эришиш жараёнини бошқариш керак. Бу Ўзбекистон учун ҳам амалий аҳамиятга эга.

2015 йилдан буён дунё мамлакатлари Барқарор ривожланиш мақсадларини (БРМ) миллий режаларга киритиш, индикаторлар ишлаб чиқиш ва улар бажарилишини кузатиш борасида катта тажриба тўплади. Лекин кўрсаткичнинг ўзи муаммони ҳал қилмайди. Масалан, сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлиги етарли даражада ошмаётгани аниқланса, бу маълумот қайси лойиҳани ўзгартириш, қайси маблағни мақсадли йўналтириш ва қайси раҳбарнинг масъулиятини белгилаш учун асос бўлиши лозим.

ISO/UNDP 53001 шу мантиқий занжирни тизимлаштиришга қаратилган. У ташкилот ўз фаолиятининг ижобий ва салбий таъсирларини баҳолаши, устувор вазифаларни белгилаши, аниқ натижаларни режалаштириши, уларни ўлчаши ва зарур ҳолларда қарорларини қайта кўриб чиқишини назарда тутади. Демак, «қанча иш бажардик?» деган саволга «бу иш қандай ўзгариш берди?» деган савол қўшилади.

Бундай ёндашув ҳисобот ва бошқарув ўртасидаги узилишларни камайтириши мумкин. Энг муҳими, натижа кутилганидек бўлмаса, бу ҳолат кейинги режалаштириш ва молиялаштиришда инобатга олинади.

Барқарор ривожланишнинг иқтисодий, ижтимоий ва экологик жиҳатлари бир-биридан ажралган эмас. Янги саноат корхонаси иш ўринларини яратади, солиқ тушумларини кўпайтиради, маҳаллий инфратузилмани ривожлантиради. Шу билан бирга, энергия, сув ва ер ресурсларига бўлган талабни ҳам ошириши мумкин. Шу сабабли бир тармоқдаги ютуқ бошқа йўналишда қандай оқибат келтириб чиқариши олдиндан таҳлил қилиниши мақсадга мувофиқ.

Янги стандарт барча зиддиятларни ўз-ўзидан бартараф этмайди. Аммо уларни қарор қабул қилинишидан олдин кўриш, турли мақсадлар ўртасидаги уйғунлик ва эҳтимолий қарама-қаршиликларни баҳолаш учун умумий бошқарув доирасини таклиф этади.

Ўзбекистонда БРМни амалга оширишнинг миллий институционал асослари яратилган. Янги ёндашув учун барча тузилмаларни бошидан яратиш шарт эмас. Асосий имконият — мавжуд мақсадлар, индикаторлар, тармоқ дастурлари, масъул идоралар ва молиявий воситаларни ягона амалий бошқарув занжирида янада узвий боғлашдир. ISO/UNDP 53001 ана шу боғлиқликни баҳолашда фойдали мезон бўлиши мумкин.

Масалан, муайян ҳудудда ичимлик суви таъминотини яхшилаш вазифаси қўйилган бўлса, фақат қамров кўрсаткичини кузатиш билан чекланмаслик зарур. Инфратузилманинг ҳолати, инвестиция дастури, масъул ташкилот, хизмат сифати, аҳоли учун қулайлик ва кейинги техник хизмат харажатлари ҳам ягона натижага хизмат қилиши керак. Бунда индикатор — қарорнинг ўрнини босувчи эмас, қарорни тўғрилашга ёрдам берувчи воситадир.

Мамлакатимизда ушбу стандартдан фойдаланишнинг мақбул йўли, аввало, ихтиёрий ва чекланган кўламдаги тажриба лойиҳалари бўлиши мумкин. Масалан, сув хўжалиги, энергетика, шаҳар инфратузилмаси ёки саноат соҳасидаги айрим ташкилотларда бошқарув амалиётини янги мезонлар асосида таҳлил қилиш мумкин. Бунда мақсад сертификат олиш эмас, бошқарувдаги амалий боғлиқликни аниқлаш бўлади.

ISO/UNDP 53001нинг халқаро миқёсда эълон қилиниши уни Ўзбекистонда барча ташкилотлар учун мажбурий талабга айлантирмайди. Уни жорий этиш масаласини миллий эҳтиёж, амалдаги талаблар ва ташкилотларнинг тайёргарлиги асосида кўриб чиқиш лозим. Дастлабки босқичда оммавий сертификатлашдан кўра, синов натижаларини холис баҳолаш ва ишлайдиган ечимларни саралаш фойдалироқ. Акс ҳолда, яхши ташаббус ҳам қўшимча ҳужжатлар, шаклий текширувлар ва янги ҳисобот юкига айланиб қолиши мумкин. Янги стандартнинг ҳақиқий қиймати эса қарорлар сифати, ресурслардан фойдаланиш самарадорлиги ва жамият учун олинадиган натижа орқали намоён бўлиши керак.

2030 йилгача бўлган даврда барқарор ривожланишнинг кейинги босқичи фақат кўпроқ кўрсаткич ишлаб чиқишга эмас, мавжуд кўрсаткичларнинг бошқарувга таъсирини кучайтиришга ҳам боғлиқ. Ўзбекистон учун ISO/UNDP 53001нинг энг катта имконияти миллий мақсадларни кузатишдан уларга эришишни изчил бошқариш сари амалий қадамни қўйишдир.

ЎзА мухбири Муҳтарама Комилова ёзиб олди.