Алишер Навоий ва араб тили: Буюк мутафаккирнинг тилшунослик маҳорати
Ўн бешинчи асрда ҳам Турон илму маърифат ўчоғи эди. Бу даврда туркий тилнинг буюк ҳомийси Алишер Навоий жаҳоншумул асарлар яратди. Улуғ мутафаккир ўз она тилининг беқиёс қудратини намоён этиш учун бошқа тилларни ҳам мукаммал ўзлаштириши лозим эди. Араб тили ўша давр зиёлилари учун асосий билим ва тафаккур манбаларидан бири саналган. Ислом оламида яратилган минглаб нодир қўлёзмалар айнан шу тилда битилган эди. Навоий бу мураккаб тилни шунчаки ўрганиш билан чекланмади. У луғат илмининг энг нозик қирраларини ўзлаштириб, асрлар давомида сайқалланган сўзларни ўз меросига олиб кирди. Бу орқали у туркий сўзлашув ва ёзув маданиятини янги поғонага олиб чиқди.
Алишер Навоий араб тилининг сарф ва наҳв қоидаларини асли исми Абу Амр Жамолиддин Усмон бинни Умар бўлган, Ибн Ҳожиб номи билан танилган аллома асарлари орқали чуқур ўзлаштирган. Бир минг бир юз етмиш бешинчи ва бир минг икки юз қирқ тўққизинчи йилларда яшаган бу мутафаккир қомусий билимлар эгаси эди. Унинг “Қофия” асари илм аҳли орасида “Шарҳи Мулло” номи билан машҳур бўлиб, мадрасаларда асосий қўлланма сифатида ўқитилган. Алишер Навоий камтарлик билан ўзини унинг шогирди деб атайди. Унинг “Арабиятда дарс анинг вирди, Ибни Ҳожиб камина шогирди” деган сатрларида буюк устозга нисбатан юксак эҳтиром ўз аксини топган.
Шоирнинг тилшунослик бўйича яна бир кучли илҳом манбайи улуғ ватандошимиз Маҳмуд Замахшарий мероси ҳисобланади. Бир минг етмиш бешинчи ва бир минг бир юз қирқ тўртинчи йилларда яшаган бу аллома кўп асарларини Маккада ёзгани учун бутун Шарқда Жоруллоҳ (“Аллоҳнинг қўшниси”) номи билан донг таратган эди. Замахшарийнинг тўрт тилли “Муқаддимат ул-адаб” луғати ва “Ал фоиқ фи ғариб ул-ҳадис” китоби бебаҳо манбалар эди. Бу нодир асарлар узоқ йиллар Турон мадрасаларида дарслик сифатида қадрланган. Навоий “Сабъаи сайёр” достонида Жоруллоҳ китобларини ҳарфма-ҳарф ўқиб чиққанини фахр билан баён қилади. Шоир “Ибни Ҳожиб демайки, Жоруллоҳ, Онча тафсир ишинда йўқ огоҳ. Тили зикри каломи раббоний, Ҳарф бар ҳарф забт этиб они” дея Замахшарийни тафсир илмида беқиёс олим сифатида эътироф этади.
Улуғ мутафаккир ўз билимларини Қуръон оятлари ва пайғамбар ҳадисларининг моҳир шарҳловчиси Ибн Ҳажар китоблари орқали ҳам муттасил мустаҳкамлаган. Навоий уни ҳадис илмининг сарбаланд дарахтига ўхшатади ва “Ҳам ҳадис ичра сарбаланд шажар, Ким етишмай анга юз Ибн Ҳажар” сатрларини битади. Уч нафар буюк аллома – Замахшарий, Ибн Ҳожиб ва Ибн Ҳажар асарлари Навоий учун туганмас билим хазинасини яратган. Ёшлик даврида шаклланган бундай мустаҳкам билимлар унинг камолот ёшидаги бетакрор ижодида ўзининг ёрқин мевасини берди.
Ушбу машаққатли изланишларнинг натижаси Навоий асарларининг луғат таркибида кўзга ташланади. Филология фанлари доктори, профессор Эргаш Умаровнинг ёзишича, мутафаккир шоир арабча сўз ва ибораларни туркий матн ичида уч хил маҳорат билан қўллаган. Дастлаб у кўплаб сўзларни соф ҳолатда ишлатганини кузатиш мумкин. Улар қаторига “фироқ”, “табиб”, “сайёд”, “жаллод”, “мунаввар”, “мақбул”, “маркаб” кабилар киради. Шу билан бирга, “меҳроб шамъи”, “соҳиб жоҳ”, “хуршид анвар” каби бирикмалар матнга алоҳида жозиба бахш этган.
Навбатдаги лингвистик босқичда Навоий арабча ўзакларга туркий қўшимчаларни қўшиш орқали янги маъно қирраларини кашф қилган. Масалан, “ғуссадин”, “шамъини”, “раҳматингдин”, “рақамни”, “лабинг ҳажридин”, “ғариб аҳволима” бирикмалари ёрқин далилдир. Бу усул орқали шоир икки тилнинг табиий қоришувини ва бир-бирини узвий бойитишини таъминлаган. Олинган сўзлар она тилимизнинг ажралмас қисми сифатида жаранглай бошлади.
Энг муҳим лингвистик усул сифатида шоир арабча сўзларни соф туркий феъллар билан бириктириб ишлатган. Натижада луғат бойлиги кенгайди. “Жам этиб”, “тама қилма”, “айлади марқум”, “қилғайлар таназзул”, “этиб таъсир”, “фарёд айласам”, “мамнун айламак” каби кўплаб бирикмалар шу тариқа вужудга келди. Бу теран ёндашув туркий тилнинг ифода қудратини оширди. Бу унинг нафақат тенгсиз шоир, балки теран фикрли тилшунос олим эканлигини ҳам тасдиқлайди.
Буюк мутафаккирнинг бу йўлдаги илмий меҳнаткашлиги бугунги авлод учун тенгсиз ибрат мактабидир. Навоий ўз она тилини улуғлаш билан бир қаторда, бошқа Шарқ тилларини, ушбу тилларда битилган илм-фан ютуқларини ҳам чуқур ўзлаштирган. Навоий қолдирган илмий меросни теран ўрганиш миллий ўзлигимизни тўлақонли англашга хизмат қилади.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
