O‘zA O`zbek

03.10.2019 Chop etish versiyasi

Tiluvzani maqivoppiza?

Tiluvzani maqivoppiza?

21-oktyabr - Oʻzbek tiliga Davlat tili maqomi berilgan kun

Oʻzbek xalq tili – ulkan, u Turkiston – Markaziy Osiyoda katta bir arealni qamrab olgan, bugun qirq million, balki koʻproq odamlarning ona tili. Adabiy til uning ichida – misoli davlat ichidagi davlat, bu davlatning asosi esa Oʻzbekistonimiz, qoʻshni mamlakatlardagi oʻzbeklar, asosan, oʻz sheva va lahjalarida soʻzlashadilar; adabiy tilning ulardagi rivoji koʻp jihatdan biz oʻzbeklarga bogʻliq, bizda adabiy til davlat maqomida hamda qonun himoyasida. Bu tilni asrab-avaylash, toza saqlash, chet tillar taʼsirini bir meʼyorga keltirish zarurati bizning, koʻproq qalam ahlining zimmasida.

Maqolamiz mavzui shu mazmunda.

Avom tilining rivoji asrlar davomida tabiiy kechdi, oʻtgan asr boshlarigacha arabiy va forsiy tillar bilan doimiy muloqotdan boshqa unchalik taʼsirlarga uchramagan; adabiy til esa avom tili, qora til (ham ulkan, ham ishlov berilmagan, yombi maʼnosida) chashmalaridan chiqadigan zilollardan yigʻilib, asrlar mobaynida ohorlanib, sayqal topgan va bugungi zamon talabi bilan yana ham sheva neʼmatlaridan oziqlanib takomilda kelayotgan nahrul hayot.

Xalq tilining nasli toza boʻladi, chetdan koʻp oqova qoʻshilib, usti loyqalansa-da, tubi tiniqligicha qoladi. Oqova loyqasi ham vaqt oʻtishi bilan choʻkib, shu tub oqimda tiniydi. Lekin koʻp quyilaversa, uni ham boʻtana qiladi, qayta tinitish uchun ne-ne yillar, balki asrlar kerak boʻladi. Yigirmanchi asr boshlaridan beri tillarning aralashuv jarayoni muqarrar kechayotgani bois, notoza suvni ichishga koʻnikib boryapmiz, til taʼmini bilishimiz susaygan. Bu esa tafakkurni toʻmtoqlashtiradi.

Xalq sarfu nahv qoidalarini ataylab oʻrganmaydi, buning unga zarili ham yoʻq, uning tili tabiiy tugʻma, u til qoidalaridan maxsus dars olmagan holida ham ularga toʻkis amal qiladi. Yana ham toʻgʻrirogʻi, tabiiy til jarayonini ilm uchun biz – …shunoslar qoida-qolipga solib oʻrganamiz, nazariya bilan mezon-meʼyorlariga qiyoslaymiz. Ayniqsa, ke­yingi yillarda shu mezon-meʼyorlar bilan ham ishimiz boʻlmay qoldi.

Avom tilini, doʻppini yechib oʻylasak, xalqning oʻzi buzmaydi, buzadigan yot istiloh-iboralarni bu tirik oqim ustiga biz – qalam ahli toʻkamiz, xalq esa ularni oʻz talaffuziga moslab, soʻzlashuv nutqiga qoʻshib olib ishlataveradi. Mana, masalan, “varaqa”, “xuruship” (kampirlar “quruq choʻp” ham deydi), “karchoʻpka” soʻzlarining asli ruschada nima boʻlganini birdan anglash qiyin: “varaqa” “voroxoochistitel” (koʻsak chuvish uskunasi)dan, “xuruship” yo “xurushchoʻp” – “Xrushchyov”… “Karchoʻpka”ni bolaligimda gʻoʻzaning choʻpini ildizidan qirqqani uchun oʻzimizning “choʻp”dan olingan deb oʻylar edim, bu soʻz “korchyovka”, “korchevatel”dan ekan. ­Oʻzimizdagi sixmola matbuot tilidan “borona” boʻlib kirgan, xalq “barana” deb qoʻllayveradi. Keng omma uchun begona soʻz kirib keldimi yo oʻz soʻzini buzib ishlatyaptimi, uncha farqi yoʻq, istiloh oʻz vazifasini bajarsa kifoya, lugʻaviy maʼnosi soʻzning aʼmoli boʻlaveradi. Tilimizdagi talaffuz qonuniyatlari bilan hisoblashmay qanday boʻlsa shundayligicha kiritilgan soʻz-­atamalarni xalq oʻz lahjalariga moslab olgan. Bu ham gʻalati jarayon – juda koʻp xorijiy tillarda chet soʻzlar tubjoy aholi (titul millat) talaffuziga muvofiq qilib isteʼmolga kiritiladi, biz esa hatto boshqa turkiy tillardan ham farqli oʻlaroq, asl holida, hatto biron tovush-harfini ham oʻzgartirmay olamiz: “empiriokrititsizm”, “kompilyatsiya”, “kommunikatsiya” va h.k. Biz qalam ahli “sement” deb yozamiz, xalq esa “semon” deydi, biz “sellofan” deb yozamiz, avom esa “salafan” deb ketaveradi. Xalqning aytgani toʻgʻri, chet atamani uning talaffuziga zoʻrlab tiqishtirgan bizniki notoʻgʻri. Yapon nasroniylari Iso alayhissalomni “Esu Kiristo” (“Esu Kiristo-sama”) deb oʻz talaffuzlariga moslab yozadilar. Bu bilan oʻzlari sigʻinadigan Iusus Xristosga shak keltirgan boʻlmaydilar-ku. Biz ham rus tilidanmi, boshqa tillardanmi bizda oʻzi boʻlmagan, muqobil atamasi yoʻq istilohlarni til talaffuzimizga moslab olsak boʻlmaydimi? Xoʻp, deylik, “selluloid”ni kim shunday talaffuz qila oladi? “Empiriokrititsizm” degan moʻtabar mafkura soʻzini baribir “imprakratizm” deb ketgan emasmidik? Yozmada bir xil yozib, ogʻzakida boshqacha talaffuz etib tilimizni qiynab boraveramiz.

Chet istilohlarni shundayicha kiritish ona tilimiz ifoda boyliklarini qashshoqlantiradi. Bu boyliklar ichida tovush talaffuzi ham alohida oʻrin tutadi. Men bu bilan oʻtmishda qolgan atamalarga qaytish kerak demoqchi emasman, buning iloji ham yoʻqdir endi, lekin tilimizda shunaqa soʻzlar bilan birga ularning ohori, tovushning oʻzidagi qadrdon maʼno kengliklari ham orqada qolib ketyapti, yaʼni tilimizda soʻz boyliklari isteʼmoldan chiqishi barobarida, ifoda imkoniyatlari ham torayib boryapti. Koʻplar “Bayrut”ni “Beyrut”, “Bahrayn”ni “Bahreyn”, “oʻtar”ni “otar”, “Balujiston”ni “Belujiston”, “Tiyonshon”ni “Tyanshan”, “Qoraqurum”ni “Korakorum”, “Baytulloh”ni “Betlexem”, “Damashq”ni “Damask” deb talaffuz qilishda uncha farq koʻrmaydilar, xuddi “borlaring”, “kellaring” (mas., “Bu yerda turmalaring”) adabiy tilga xilof ekanini bilmaslikka olishdek, lekin ayni shu talaffuzda milliy til ohanglari, shu ohanglar uygʻotadigan shuur osti sezimlarigacha buziladi. Mana, singarmonizm yoʻqolyapti, uning yoʻqolishi tugul oʻzi haqida tasavvur ham yitib ketyapti, buning oqibatida fikr ifodasi kambagʻallanayotir.

“Germaniya”ning “Olmoniya”, “Livan”ning “Lubnon”, “Bolgariya”ning “Bulgʻoriston”, “Gruziya”ning “Gurjiston” boʻlgani xotiramizdan oʻchyapti, endi oʻzimiz ham “Misr”ni “Yegipet”, “Habashiston”ni “Efiopiya” deyishga oʻtyapmiz. “Ierusalim” “Quddus”ni, “Aljir” “Jazoir”ni siqib chiqaryapti. “Vengriya”ning “Majoriston”, vengerlarning “madyar”, “major” boʻlgani oʻtmishga choʻkdi. Nimaga “Hollandiya”ni oʻrischa yozib, oʻrischa talaffuz qilib tilimizni zoʻrlaymiz? Nima uchun xorijiy istilohlarni rus tili orqali ikki aylantirib yozishimiz kerak? Muqobili oʻzimizda mavjud atamalarning ham rus tilidagisini olamiz, oʻzimizda “h” boʻlgani holda, rus tilidagi “g” ni qoʻllaymiz. “Gonkong”, “Geyne”, “Gomer”… Bunaqa nom, atamalarni sanasak bir qop boʻladi.

Oʻrganib ketganimiz bois eʼtibor qilmaymiz: oʻtgan asr boshlaridan ruscha egalik qoʻshimchasi “-ov”ning keng yoyilishi (turkshunoslikda asli bu turkiy “-ev” (uy, uyi)dan olingan degan qarash ham bor) ismi-sharifni aytishda talaffuzni, yozuvda tovush harflarini oʻzgartirib yubordi. “Oripov” deb yozsak-da (“Orifov” deb yozmaymiz), “Oripuf” deymiz. “Fattohov”ni esa esini teskari qilib yuboramiz: “Pattaxip”. “-ov” qoʻshimchasi oʻzidan oldin keladigan istilohlarni ham buzib yozib, buzib aytishga olib keladi: “Muhammedov”, “Mahametov”, “Ahmedov”, “Porsayip”, “Ibragimov”. Mazkur qoʻshimcha baribir esh boʻlmay, “-ip”, “-up”, “-uf” tarzida tilga toʻgʻrilab talaffuz qilinadi. Nimaga talaffuzga ham bosim oʻtkazmoqchi boʻlamiz, tushunish qiyin.

Olis kelajakda tillar qoʻshilib ketib, bitta umum boʻlib qoladi degan ishonchmi, lugʻatchilarimiz ham ancha oʻrinlarda teskari gʻayrat koʻrsatganlar. Ellik toʻqqizinchi yilgi oʻzbekcha-ruscha lugʻatda “Moʻgʻuliston” “Mongoliya” deyilib, oʻzbekcha asl istiloh – “Moʻgʻuliston” eskirgan toifaga kiritilib, “mongollar”, “mongolga oid” deb zamonga moslangan boʻlsa, sakson uchinchi yilgi ruscha-oʻzbekcha lugʻatda umuman tushirib qoldirilgan. Yaʼni “Mongoliya” – “Mongoliya”, vassalom! Shoʻro davrida zimdan yuritilgan til siyosatining oqibatimi, “Bobil” deb eskirgan atamalar qatorida unutishga hozirlab qoʻyilgan. “Baltika” – “Baltika”, “Baltiyskoye more” – “Baltika dengizi” deb yozilib, “Boltiq” istilohi qavsga olinib, buning ham kavushi toʻgʻrilangan.

Baʼzan lugʻatchilarni ham tushunolmaysan: “mыs Dobroy Nadejdы” – “Yaxshi niyat buruni”, “Berega slonovoy kosti” – “Fil suyagi qirgʻoqlari” deb oʻzbekchaga oʻgirilgan boʻlsa, mas., “Drakonovыye gorы” – “Drakon togʻlari” deb agʻdarilganki, tilmochlikning tamoyil-tayini boʻlganmi oʻzi degan shubhaga borasan kishi. Bu lugʻatlardan maqsad oʻzbek tilining soʻz boyliklarini ochib berishmi yo tilimizga rus tilini kiritishmi deb gumonsirab, lugʻat zahmatkashlarida milliy oriyat tuygʻusi juda zaif ekaniga amin boʻlasan.

Talay-talay baynalmilal istilohlar endi oʻzimizniki boʻlib ketdi. Albatta, koʻpining tilimizda muqobili azaldan boʻlmagan. Eski lugʻatlardan ularga muqobil axtarish befoyda, lekin atamani oʻz tilimiz boyliklariga suyangan holda yangidan yasash mumkin, lugʻatlarimizda esa buning tersi: istilohni tayyor holicha oʻzga tildan koʻchiradilar yoki muqobilini izlashga erinib oʻzlari mafhuman tarjima qilib qoʻya qoladilar: “gus – erkak gʻoz”, “vitrina” – “vit­rina”, “magazin vitrinasi” (“peshoyna” yoki “peshtaxta”, “doʻkon”ni goʻyo bilmaydilar).

Chet tillar oldida oʻz tilimizni, unga davlat maqomini berganimiz bilan, past koʻrish urf boʻlib boryapti. Misol uchun, shahrimiz koʻchalariga bir qarang! Uchrashuv, konferensiyalarning taklifnoma yo dasturlarini olaylik: inglizcha yo ruscha tarjimasi bor, oʻzbek tilida yozilgan qismi ham yo inglizcha, yo ruscha terminlarga toʻlib-toshgan. Yigʻin tanaffusida beriladigan bir piyola choyni “kofe-brek” deb ketdik, “choytaʼtil” deyishga qishloqiligimizdan uyalamiz. Dorilarning tavsiyasini oʻqiganmisiz? Ruschasini oʻqiysiz, chunki tushunarli, oʻzbek tilidagisi sogʻ odamning asabini kasal qiladi.

Beparvomiz. Mana, “mыshka”, “prezentatsiya”, “layk” (“layk qilmoq”), “parol”, “login”, “onlayn”, “blog”, “post”, “status”, “mobil versiya”, “domen”, “internet-provayder”, “operator”, “moderator”, “spam”, “e-meyl”, “sayt-vebsayt”, “chat” va hokazo shunday oʻnlab atamalarni qanday boʻlsa shundayicha oʻzimiz kirityapmiz, bularning anchasi oʻzbek tilida muqobiliga ega, yoʻqlarini esa bor soʻzlarimizdan yaratishimiz mumkin. Lekin ogʻzi qiyshiq boʻlsa ham, boyning oʻgʻli gapirsin deb chetkilarga tilimiz toʻridan joy beryapmiz.

Koʻp xorijiy atamalar adabiy tilga singib ketgan, biroq avom tilida kam qoʻllanadi. Bu ham tabiiydek tuyuladi. Masalan, “shimol”, “janub”, “sharq”, “gʻarb” atamalari, asosan, yozma nutqda, ilmiy maʼruza, maʼlumot beriladigan holatlarda keng isteʼmolda, ammo hali-hanuz soʻzlashuvda uncha koʻp qoʻllamaymiz (“shimol” sal istisno, lekin baribir odamlar shimolni oʻsha tomondagi biror togʻ, katta tepalik yoxud qishloqni nazarda tutib aytadilar, masalan, “Fubdinda bir bulut koʻrindi”). Avom hali ham “kunbotish”, “kunchiqish”ni maʼqul koʻradi, shevalarda esa ana shu toʻrt arabiy istilohning sof oʻzbekcha muqobillari bor: “chiqish”, “kunchiqish”, “botish”, “kunbotish”, “kuntugʻar”, “toʻmanbet” (gʻarb), “orqabet”, “orqovul” (shimol, baʼzi shevalarda gʻarb ham), “manglaybet”, “oʻngbet”, “kunyurar” (janub), “obqora” (janubi-gʻarbiy) va hokazo (mas., qozoq tilida “shigʻis” sharq, “batis” gʻarb, “oʻngtustiq” janub maʼnosini bildiradi va bu atamalar hozirda qoʻllanadi: “Oʻngtustiq Qazaqistan” – Janubiy Qozogʻiston). Mana bir-ikki misol: “Kun yurarga uch chaqirim yursang yetasan”, “Obqoraning shamoli turdimi, havo yogʻadi”, “Kunchiqar yorishibdi” – har bir soʻzi yuqumli-suykumli, har bir tovush harfi qadrdon loʻnda-yigʻnoq jumlalar. Adabiy tilda bu xil “eskirgan” istilohlarimizni keyingilari bilan muvoziy tarzda, masalan, “toʻmanbet, yaʼni gʻarbdan” deb ishlatsak, shu tarzda til boyliklarimizni yanada tiklab borish mumkin-ku. Yoʻq, zamon talabi deb yopishib qolganmiz, “tuppa” ming yillik taomimiz boʻlsa-da, “lapsha”da oy koʻrganmiz, har kuni oʻn martalab “lapsha”ni reklama qilaveramiz. Qiziq, oʻzimizda mavjud istilohlar oʻrniga oʻrischasini qoʻllamasak, otamiz urishadimi?!

Televideniye, radio tili – alohida murakkab til, u keng ommaga aytiladi va omma bilan doimiy muloqotdaligi bois adabiy til bilan soʻzlashuv tili oʻrtaligʻidagi martabada, undagi nutq ishlov berilib, tajribadan oʻtib, turish, yarim turish, xatboshilardan tortib oʻqishda urgʻudan nafasgacha joy-joyida boʻlishi qoidalashgan. U qanchalik ravon, jonli tilga qanchalar yaqin boʻlsa, unga ishlov berilganini tinglovchi shuncha sezmaydi. Lekin eshituvchi sezmas ekan deb sidirgʻasiga, nafas rostlamay surib ketaverish insof­dan emas. Atay shevada “vottilash”, “magʻan-sagʻan”, “buytib-shuytib”, “galdi-gatti” qilish (televideniye-radioda shevada gapirgan odam ataylab qiladi, chunki u maktabda adabiy tilda oʻqigan, baloday biladi ham), oʻzidan boshqa shevalarga bepisandlik, umuman, elga behurmatlik, “ollaring – qoʻylaring” kabi kaltabinlikdan boshqa narsa emas. Shuning uchun ekranda gapirgan odamning hatto talaffuzidagi sheva ham eshitganning gʻashiga tegadi. Hali bu mavzuga qaytamiz yana.

Bugungi kunda chet soʻzlar yozma adabiyot, matbuot, ommaviy nashrlar, radio-televideniye, koʻchaning yozuv va shiorlari, qahvaxona, restoran, doʻkonlarning nomlari, reklama matnlari orqali kirib kelayotir. Bir-bir yarim asr burun avom tili har biri nisbatan ihotalangan lahjalardan iborat boʻlib, adabiy til, asosan, bitma kitoblarda muhrlangan, istifodasi maktab va madrasalar taʼsiriga bogʻliq kechgan, boshqacha aytsak, axborot-kommunikatsiya koʻlamining torligi adabiy til taraqqiysiga ham uncha erk bermagan. Toshbosma matbaaning paydo boʻlishi gazetachilik rivojiga olib keldi, natijada adabiy tilning istifoda koʻlami ham kengaya boshladi. Gazeta-jurnal, kitoblarning koʻplab chop etilishi, keyinroq radio, undan soʻng televideniyening paydo boʻlishi adabiy tilni umumtasarruf miqyosga olib chiqdi. Jumladan, matbuot va televideniye keng xalq ommasini qamrab oldi, OAV adabiy tilda boʻlishi lozim va lobidligi bois, bugungi kunda oʻzi shu til oʻrgatuvchi martabasiga koʻtarildi. Ammo adabiy til burun bitmalardan, doston, terma, xalq qissalaridan bahramand boʻlgan esa, endiga kelib, ming afsuski, sheva boyliklariga qaramaymiz, folklor tilini ham adabiy tildan sal mundayroq koʻramiz, uning xazinasiga mahliyo boʻlganimiz holda adabiy tilda juda kam foydalanamiz.

Qiziq bir oʻrama halqa hosil boʻladi. Mana, lugʻat izohida yozadilar: “Kam qoʻllanadigan, eskirgan, dialektal va folklorga oid soʻzlarning hozirgi oʻzbek adabiy tilida mavjudligini tasdiqlash, ularning individual qoʻllanishini koʻrsatish uchun zarur oʻrinlarda oʻzbek badiiy adabiyoti folklor va matbuotdan sitatalar keltirilgan eskirgan va dialektal soʻzlardan oʻzbek sovet yozuvchilari asarlarida koʻp uchraydiganlari, koʻchma maʼnoda ishlatiladiganlari yoki maqol va matallar tarkibida uchraydiganlarigina olingan soʻzlar yoniga tegishli pometalar qoʻyilgan”. Bu izohning ikki jihatiga eʼtibor qiling: “oʻzbek badiiy adabiyoti, folklor va matbuotdan sitatalar keltirilgan eskirgan va dialektal soʻzlardan oʻzbek sovet yozuvchilari asarlarida koʻp uchraydiganlari yo maqol va matallar tarkibida uchraydiganlarigina olingan soʻzlar yoniga pometa qoʻyilgan” – yaʼni bularga ahamiyatsiz degan mamnu tamgʻasi bosilgan: ikkinchi jihati, lugʻatda soʻz shunaqa toifalangan boʻlsa, demak, koʻpi “eskirgan”, “kitobiy”, “oblastnoy” sifatida safdan chiqarilib, til boyliklari toraytirilgan, oqibatda “badiiy asar – lugʻat – badiiy asar” tor oʻramasi yuzaga keldi va bu oʻrama ochilay demaydi. Shevalarimizdagi soʻz boyligi har biri oʻz elatining koʻchasida beeʼtibor qolgan. Holbuki, adabiy til sheva, dialekt, lahjalardagi soʻz zaxiralari hisobiga tinmay boyib, rivoj topib borishi kerak. Ishlatilmay yotgan zaxiraning koʻlami nihoyatda keng. Hatto adabiy tilga asos qilib olingan qarluq-chigil shevalarining (fonetika Toshkent, grammatikasi Fargʻona shevalaridan) oʻzidagi rang-baranglik ham hali toʻligʻicha oʻrganilmagan. Siz T.Nafasovning “Qashqadaryo xalq soʻzlari”, B.Toʻychiboyev va Q.Qashqirlining “Zominning til qomusi” degan fidoyi tadqiqotlarini yana bir oʻqing, ne-ne soʻz boyliklarimiz qayerlarda koʻmilib yotganiga oʻzingiz guvoh boʻlasiz. Biz esa shevada vottilab yo geldi-gettilab mahallamizni dunyoga olib chiqqandek gʻoʻdayamiz. Asli bu millatning bir butunligiga qarshi ishlash, ha, ha, zararkunandalik ekaniga aqlimiz yetmaydi yo kibrimiz dilimiz koʻzini koʻr qilgan.

Yana misollar olamiga qaytamiz.

Ayni paytda, chet soʻz, iboralarning oʻrinli-oʻrinsiz tarzda isteʼmolga kirishi, gap tarkibida sunʼiy ifodalarning paydo boʻlishi, chet tillar taʼsiri va kommunikatsiya oqibati oʻlaroq tilimizning buzilish holatlarining avom tiligacha kirib borishi ham shular tufayli. Mulohaza uchun reklamadan bir misol: “Uzoq va qulay hayot kechiring!” Toʻrtta soʻz toʻrt alkashga oʻxshab uchib yotibdi, oʻrtada bitta bogʻlovchi halak. Bunaqa masxarasi oʻziga esh jumlalarni har kuni oʻnlab marta koʻramiz, eshitamiz, fikri balogʻatga yetmagan bolalarning qulogʻiga quyamiz (biz soʻz ustalari). “Istagan joyimdan oʻp!” – e betingdan buzilgur deb yuborging keladi! “Buni bilishni xohlardim deb oʻylardim”, “Aksariyat bugʻuchalar shu yerda dunyoga kelishadi”, “Bu hududda juda irodali jonzotlar yashashadi”, “Ular (yaʼni pashsha) bu yerlarda koʻldan-koʻlga uchib hayot kechiradilar”, “Oddiy koʻz bilan ham bu betakror manzaraning shohidi boʻlish mumkin”, “Bu zaminning musaffo osmonida Andi kondorlari parvoz qilishadi”, “Gobi boʻrilari quvlashadi” (tuyani), “…boʻrilar foydalanishadi”, “…boʻrilar boʻgʻizlashadi”, “Devorlarga ishlov berilgan somon qatlami yemirilib tushgan”, “Qalʼa devorlari loydan tiklangan”… – bu qanaqa til oʻzi? Shu jumlalarni yozgan, oʻqib berayotganlarning oʻzi biron yerda oʻqiganmi ekan?! Fazabingiz keladi, xunobingiz oshadi, lekin bu jumlalar chetning masalligʻidan oʻzimiz pishirgan osh – oʻzimiz ichyapmiz.

Faliz jumla, xato soʻzni qancha koʻp gapirsangiz shuncha koʻnikasiz, gʻaliz-xato ekani bilinmay qoladi. Quloq oʻrgangani, koʻnikkanimiz bois, shunisi tabiiydek tuyuladi, sirtdan oʻzbekcha, lekin bir razm soling: birinchisi “Ya xotel bы etogo znat” iborasining juda beoʻxshov oʻgirilishi; undan keyingi jumlada hayvon koʻplikda aytilyapti, “bugʻuchalar” deb “olenyonki”dan shundoq agʻdarib qoʻya qolingan; shuni “Aksariyat bugʻu shu yerda bolalaydi” desa boʻlmaydimi? Undan keyingisida yana shu: hayvon koʻplik feʼlida xuddi sizlangandek; “iroda” insonga, hayvonga esa “chidamli” (yana bir-ikkita chiroyli soʻz bor, esimga kelmayapti) nisbatan qoʻllanadi. “Bu yerlardagi jonzotlarning joni qattiq” desa odamga sal tushunarli boʻlarmidi? Boʻri(lar) qanday qilib foydalanishadi? Bir narsadan foydalanish uchun aql boʻlishi kerak-ku. Boʻrilar quvlashib oʻynashmayapti, balki oʻljaning iziga tushgan, uni quvlayapti. Keyin, boʻri tuyani odamga oʻxshab pichoq bilan boʻgʻizlamaydi, boʻgʻizlab ketadi. Toʻgʻrirogʻi, boʻri tuyaga “teginadi” yoki uni “oladi”.

Navbatdagi jumlani oʻzimiz gapirgandek osongina qilib “Devorning somon suvogʻi koʻchib tushgan”, oxirgisini “Qalʼa devori paxsadan (tiklangan)” desak boʻlmas ekanmi? Rus tilida “paxsa”ning muqobili yoʻq, ularda loy ham, uning quritilgani ham, tuproq ham “glina” deyiladi (“glinobыtnaya stena” – “paxsa devor”). “Oddiy koʻz” degani nimasi, Anddan boshqa “Andi” togʻi ham bormi? Kondorlar parvoz qiladi, “qilishadi” emas! Pashshalar “hayot kechiradilar”mi?

Bunday oʻylab qarasang, koʻpincha muqobili boʻla turib, baʼzi hollarda esa ilojsizlikdan kiritilgan yot soʻzlarning uncha ham zarari yoʻqdek tuyuladi, loydan tiklangan desa nima boʻpti, odamlar tasvirda paxsa ekanini koʻrib turibdi-ku, “matras” “toʻshak”ka nisbatan tushunarli, ham aniq, hamma nima desa, shuni qilaylik-da. Endi “barana” (“borona”)dan “sixmola”ga qaytib nima baraka topardik?! Silovsin bilan qoraquloqni koʻrmagan boʻlsak, farqini bilmasak, ikkovi ham yoʻq boʻlib ketayotgan esa, ularni “yovvoyi mushuk” deganimiz oʻngʻayroq emasmi? (Bir filmda ruscha “karakal” oʻzbekchaga “karakol” deb oʻgirilgan, oppa-oson, qulay – ikki tilda ham birdek tushunarli! “Qoraquloq” deb qishloqcha choʻzib yuradimi?!) Oldingi lugʻatlardan birida “dvoynik” – “hamaft”, “hambet” deb tarjima qilingan ekan (“betdosh”, “aftdosh” demabdi ham yaxshi). Oʻshanaqa tarjimalardan ruscha atamaning oʻzi yaxshi emasmi? Men shu baʼzi lugʻatlarni varaqlab talay atamalar tarjimasi lugʻatchilarning oʻz ijodi emasmikan degan shubhaga boraman. Masalan, “serna – togʻ kiyik, qora echki”. “Serna”ning tubi turkiy emasmikin, yoʻq esa qora tilda “togʻ kiyik” demaydilar, keyin bu oʻzi kiyikmi, echkimi, uning aniq bir atamasi boʻlishi kerak. Balki, turdoshligi bordir, lekin bizda kiyik bilan echki farqlanadi.

Oʻz tilimiz, sheva soʻz boyliklariga eʼtiborsizligimiz tufayli, masalan, ohu, kiyik, maral, bugʻuni farqlamaymiz. Saygʻoqni bir “saygak”, “kiyik” deymiz, bir “ohu”, uning nomini ham ruschadan oʻzbekchalashtirganmiz (ruslarning oʻzi bizdan olgan, shekilli), yoʻq esa asl istilohlari bor: “boʻka”, “oqquyruq” (Amerika qitʼasidagi oqquyruq bilan aralashtirmaslik kerak). “Kiyik bolasi” deymiz, “quralay” esa folklorda qolib ketyapti yo koʻchma maʼnoda ishlatiladi (“koʻzlari quralay”). Bir filmda gnu antilopasi “gnu ohusi” deb tarjima qilindi. Gnu – gavdasi qoramoldek, shoxi ham buqa shoxiga mengzash yirik hayvon, biz esa ohuni nozik kiyik sifatida tasavvur qilamiz. “Chiyaboʻri yo shoqol bolasi” deyiladi, xalq esa “voyvoyak” deydi. Asl muqobilini bilmagandan keyin har maqomga yoʻrgʻalashning nima keragi bor: “hayvonlarning koʻpayish mavsumi” emish! Bu fasl lugʻaviy maʼnosida ham koʻpayish mavsumi emas, kuyga kelish, kuyikish, iliqish, qochish pallasi. Koʻpayishning jonivorlarning turiga qarab “qoʻzilash”, “qulunlash”, “kuchuklash”, “bolalash” kabi oʻrnida qoʻllanadigan istilohlari mavjud. Matbuot tilidagi beoʻxshov “qoʻzilatish mavsumi”ni xalq soddagina qilib “toʻl” deydi-qoʻyadi. “Yomgʻirlar mavsumi” emas, “yomgʻir mavsumi”, aniqrogʻi, “yogʻin mavsumi”, yana ham aniqrogʻi, “yogʻingarchilik”, avom tilida bundan ham toʻgʻriroq – “hoʻlgarchilik”.

Muammoning yana bir jihati bor. Men hujjatli filmlarni juda yoqtiraman, koʻp koʻraman. Ular turli mamlakatlardagi odamlarning turish-turmushi, har xil yurtlarning tabiati, hayvonoti, nabototi haqida. Bu filmlar chet ellarda juda katta mehnat, undan kam boʻlmagan mablagʻ bilan yaratiladi. Bir pingvinni suratga tushirish uchun qahraton Antarktidada oylab qolib ketadilar va bu parranda haqidagi jild-jild tadqiqotlar ustida koʻz nurini toʻkadilar. Nahangni tasvirga tushirish va uni gapirib berish uchun u bilan, bilmayman, hayotni garovga qoʻyib qancha vaqt birga suzadilar. Nahang borasidagi jami adabiyotni titkilab chiqadilar, boshqalar yaratgan filmlarni koʻrib oladilar. E, xullas, bu filmlar ming mashaqqat bilan yuzaga keladi va shu mashaqqatlar samarasi oʻlaroq tasvirlari koʻrimli, mazmuni maʼlumotlarga boy, tarjimasiga qarab taxmin qilsangiz, yaratilgan tili ham goʻzal. Xorijiy telekanallarda yaratilgan hujjatli filmlarni rus tiliga qilingan tarjimalarda koʻraman, ularda har bir giyoh, har bir ashyo, har bir jonzotning oʻziga xosliklarini aytibgina qolmay, nomigacha, mahalliy aholining oʻzi nima deydi, rus tilidagi muqobili qanday, barchasi aniq-tiniq. Lekin biz bunaqa asarlarni ustidan suvab olashovur agʻdaraveramiz. Yaydoq dalami, demak, choʻl, qumlimi, demak, qum sahrosi, choʻlmi, unda choʻl – vassalom! Atamalarning har xilligi, ifoda rang-barangligi, soʻz boyliklari nimaga kerak, odamlar tushunsa boʻldi-da! Toqqa xos soʻzlarni bilib, nima, togʻchi boʻlarmidik! “Mahobatli”, “osmonoʻpar” deb qoʻshib qoʻysak yetmaydimi?! Bittasi “jonsiz choʻqqilar” deb oʻqiyapti, hech boʻlmasa, oʻrischasini yaxshilab uqqan boʻlsa ekan: “bezjiznennыye skalы”ni shunday oʻgirib, choʻqqini oʻldiga chiqaribdi. “Boʻzqoya”, “boʻsqiyo”ni bilmasangiz, jilla qursa “yalangʻoch qoyalar” deb oʻgiring, baraka topgur!

Xalqning oʻzi qoʻygan atamalari aniq-tiniq, sodda va ixcham boʻladi. Masalan, togʻning baland choʻqqisini “osmonoʻpar qoyalar”, “koʻkka boʻy choʻzgan”, “osmonga boshini tiragan” deb boʻyab-bejab choʻzmaydi, “nurama” deb qoʻya qoladi (“nurama” qorli yo yalang choʻqqining tong yo kechki shafaqda nur qaytarishidan olingan boʻlsa ham bordir, yana bilmadim). Choʻqqi uchi – nuramaning shakl-shamoyili, oʻrniga qarab “qiroq”, “xorra”, “huchchi”, “sala”… kabi bir nechta muqobili borki, har biri muayyan oʻshanaqa choʻqqi yo qoya uchini bildiradi. Xalq “togʻning qiyalik joyi” deb choʻzmaydi, balki loʻnda qilib “enish”, enishning mayda toshlisini “chagʻil” deydi (“Chagʻil qizima yer boʻladi” – bu yigʻnoq ibora maʼnosini berish uchun qancha ortiqcha soʻz ishlatamiz biz). “Togʻ bagʻridagi ingichka yoʻl” bitta atama bilan “chiziq” deb aytiladi.

Nima bu: nuqul “togʻ”, “qoya” (yo choʻqqi), “dara”? Toqqa tegishli boshqa atamalar yoʻqmi deb erinmay “Zominning til qomusi” bilan “Qashqadaryo xalq soʻzlari”ni varaqladim, qarang, qancha atama-nomlarga duch keldim: “qiroq” (qoyaning usti, “Oy tugʻadi qiroqdan”), “huchchi” (qoya uchi), “shiram” (uzunasiga choʻzilgan qoya), “sala” (choʻqqining uch qismi), “qasnoq” (daralarining aylana nuqtasi), “qat” (qir, choʻqqining baland uchi, unda faqat arxar yuradi), “qatal” (yolgʻizoyoq yoʻli boʻlgan enish), “chuqun” (togʻli hududlardagi tabiiy chuqurlik, yashin urib chuqur boʻlgan joy), “chagʻil” (mayda toshli qiya yonbagʻir), “chungul” (dara ichida yurish qiyin, chuqur-chop joy), “qasagʻa” (quyidan yuqoriga ketgan qat-qat yassi tosh uyumi), “qirrak”, “qisilchang”, “qoyazov”, “chagʻal”, “chagʻat”, “chiyir”, “ching”, “chaltov”, “tarang”… yetar, a?

Choʻqqi togʻning eng baland nuqtasi, u bir togʻda bitta yo bir nechtagina boʻladi, qoya esa oʻnlab, minglab ham boʻlishi mumkin. Rus tilida “vershina” bilan “skala”ni farqlaydilar, tarjimonlarimiz esa aralash qoʻllayveradi. Xuddi shunday “skalыstiye gorы”ni “qoyali togʻlar” deb oʻgiraveradilar, holbuki, tasvirda koʻrinib turgani faqat bitta togʻ, uni “qoyali” deb aytish ortiqcha. Yassitogʻning esa oʻzbek tilida oʻz atamasi bor. Bu atamalarni, tabiiyki, bilmaymiz, chunki togʻda yashamaymiz, har kuni toqqa chiqmaymiz. Shu boisdan togʻda oʻsadigan “umrzoqgul”, “erbahosi”, “echkimchak”, “shatraj”, “qorayaproq”, “qargʻatirnoq”, “qizilpoycha”, “ayiqquloq”, “shappa”, “beldirgʻon”, “birsepar”, “birchanoq”, “abrik”, “dalachoy”, “karavush”, “boʻymodaron”, “darmana”, “dastorbosh”, “guldavgʻach”, “doʻgʻboʻyin”, “qilqanot”, “chiranak”, “toshbaqatol”, “janjabil” (“zanjabil”), “igir” kabi oʻnlab giyohlarning (aksariyati dorivor) nomidan ham bexabarmiz (bu atamalarni T.Nafasov, B.Toʻychiboyev, Q.Qashqirlining kitoblaridan tergilab oldim va hech boʻlmasa bir yodga olib qoʻyaylik deb zavq bilan sanayapman)… Albatta, odam togʻchi yo mutaxassis boʻlmasa bunaqa atamalarni eslab yurishi mushkul, shart ham emas. Lekin shu giyohu oʻt-oʻlanlar oʻz togʻlarimizda oʻsib yotibdi. Togʻ va uning nabotot dunyosi haqida film boʻladimi, maqolami, kitobmi, tarjima qiladigan tilmoch bularni bilishi, jilla qursa, lugʻatlardan izlashi kerak. Lugʻat tuzuvchilar ham muqobillarni oʻzidan urchitmay, eski lugʻatlarga suyanishi, sheva boyliklaridan izlanishlari lozim.

Mana, masalan, endi keraksizdek bir misolni olaylik. Shevada uyurbov – uyurbogʻ istilohi bor, buning izohini qarang: “qora uy tuvurligʻining boshiga tikilgan tasma”. Endi bunda “tuvurliq”ni bilmaymiz. Uning ham izohi bor ekan: “Qora uy erganagi bilan tuvur bogʻlangan qismidan keraganing chiy yoyiladigan qismigacha yopiladigan toʻrt boʻlak kigiz”. Endi “erganak” – “qora uy, mol qoʻra, qoʻtonlarning eshigi”. Xoʻp, “chiy”, “qora uy”, “mol qoʻra”ni tusmol bilamiz. Qarang-da, qanaqa istilohlarni bilmaymiz, ishlatmaymiz: “qoshgʻari”, “qushoyoq”, “gʻildiravik”, “qoʻshqanot”, “qaychiquloq”, “toʻyakoʻz”, “toʻdagul”, “barchin”, “qiyagul”, “turum”, “tupak”, “tuynukyopqich”, “tuynukbov”, “qoʻykuvshurma”, “tuvuq”, “toʻnkarma”, “uvuq”, “uvuqbov”, “changʻaroq”, “uzuk”, “uzukbov”, “uyqoziq”, “uyarqon”, “uybogʻish”… Oʻtov, qora uyga, uning uzvlariga tegishli mazkur atamalarni yana oʻsha T.Nafasov, B.Toʻychiboyev, Q.Qashqirlining tadqiqotlaridan oldim. Shu boyliklar endi goʻyo keraksiz, ogʻzakida qolib ketgan eskilik!

Bunaqa atama, istilohlar adabiy tilga ham kirmagan, ularni yozishga biz – qalam ahli injilamiz, koʻpimiz bilmaymiz ham, bilish shart emas deb qaraymiz, lekin tubi biz bilan bir turkiy tilli qoʻshnilarimiz qora uyning har ashyosigacha nomma-nom biladilar, uni ehtirom qiladilar, davlat ramzlariga kiritganlar. Biz nimaga oʻtmishimizni esdan chiqarishimiz kerak? Til oʻtmishidan yuz burish – oʻzligidan yuz burish, soʻz boyliklarini surrogat atamalarga almashtirish – bu tafakkurni surrogat qolipga solib, adabiy tilni muayyan sirtmoqda boʻgʻib qoʻyishdir. Ming yildan ham ilgarigi “Devonu lugʻatit turk”dan bu yogʻiga rivojda kelayotgan (asli tarixi toʻrt ming yilligidan shahodat beradi) tilimizni bugun nima ahvolga solayotganimiz oʻzini oʻzbek deb oʻylaydigan, fikr qilguvchi har bir fuqaroning oʻz taniga aqllashadigan muammosi va shunga beparvoligi uchun oʻz vijdoni, oriyati oldida, qolaversa, davlat tili haqidagi qonun oldida javob beradigan burchidir. Zero, davlat qanaqadir bir umumiy makon emas, u – oʻzimiz, har birimiz.

Hali bu gaplarimiz hammasi emas.

Ahmad AʼZAM,

“Til nomusi” kitobidan.


939
OʻzA