ЎзА Ўзбек

16.07.2018 17:00 Чоп этиш версияси

Жанубий Корея – иқтисодиёти барқарор давлат

Жанубий Корея – иқтисодиёти барқарор давлат
2004 йилда Жанубий Корея ялпи ички маҳсулоти қарийб бир триллион доллар бўлган мамлакатлар клубига аъзо бўлди ва ҳозирги кунда иқтисодий ривожланган дунёдаги 20 та энг йирик давлатлардан бири ҳисобланади. Хўш, бунга қандай эришилмоқда?
flag-3029663_960_720.png

Жанубий Корея – Корея ярим оролининг шарқий қисмида жойлашган давлат. Ўтган 70 йил давомида бу мамлакат иқтисодий ривожланишда сезиларли муваффақиятларга эришди. Майдони 99,7 минг квадрат километрни ташкил этувчи Корея Республикасининг иқтисодиёти ЯИМ бўйича дунёда 11-ўринда туради.

Корея Республикаси кучли марказлашган давлат бўлиб, ҳозирда аҳолиси тахминан 51 миллион кишини ташкил этади. 

d731828169fe0a2de9ab64df37b7c938.jpg

1960 йиллардан бери Жанубий Корея саноати ривожланган юқори технологияли иқтисодиётга айланиши учун йиллар давомида ажойиб иқтисодий ўсишни ва глобал интеграцияни бошлади. Тўққиз йиллар илгари, аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи ички маҳсулот Африка ва Осиёдаги энг камбағал мамлакатларга қиёсан эди. 2004 йилда Жанубий Корея ялпи ички маҳсулоти қарийб бир триллион доллар бўлган мамлакатлар клубига аъзо бўлди ва ҳозирги кунда иқтисодий ривожланган дунёдаги 20 та энг йирик давлатлардан бири ҳисобланади. Дастлаб, бу муваффақият бизнес алоқалари тизими, шу жумладан, йўналтирилган кредит ва импорт чекловлари туфайли юзага келди. 

1997-1998 йилларда Осиё молиявий инқирозининг бошланиши Жанубий Кореянинг ривожланиш модели, заиф томонлари, жумладан, ЯИМда қарзнинг юқори улуши ва қисқа муддатли ташқи қарзлар миқдорида намоён бўлади. Жанубий Кореянинг ЯИМдаги улуши 1998 йилда 6,9 фоизга камайди, аммо 1999-2000 йиллардаги ҳукуматнинг муваффақиятли фаолияти туфайли Ялпи ички маҳсулоти йилига 9 фоизга ўсди.

Жанубий Корея инқироздан кейин кўплаб иқтисодий ислоҳотларни амалга оширди, бу эса хорижий инвестициялар ва импортга кўпроқ очиқ бўлишни ўз ичига олади. 

Жанубий Корея иқтисодиёти Иккинчи жаҳон уруши даврида дунёдаги энг камбағал мамлакатлардан бири эди. Ўша пайтларда мамлакат асосан қишлоқ хўжалиги иқтисодиётига эга эди. Урушдан кейинги даврда ва Корея уруши мамлакат иқтисодиётининг барқарор ривожланишига ёрдам бермади. Ли Сассан ҳукумати хорижий давлатларнинг иқтисодий ёрдамига, хусусан, АҚШга таянди. Мамлакатнинг миллий иқтисодиёти пасайиб, аҳоли даромадлари кескин камайди.

Корея икки қисмга бўлингач, аграр соҳадаги Жанубий саноат ва Шимолий саноат ўртасидаги эски алоқалар издан чиқди. Жанубий Корея металлургия, кимё, цемент каби соҳаларни йўқотди. 

Корея уруши мамлакат иқтисодиётини заифлаштирди. 1954-1959 йилларда Қўшма Штатлар бу давлатни 1,5 миллиард долларлик грант ва “ривожланиш кредитлари” (қарзлар 12,4 миллион доллар) билан таъминлади. Бу иқтисодий тикланишига нисбатан тез ёрдам берди. 1954-1958 йилларда Ялпи миллий маҳсулотнинг ўртача йиллик ўсиш суръати 5,2 фоизни ташкил этган бўлса, ишлаб чиқариш саноати шу йилларда икки баробарга ўсди. 1958 йилнинг бошида ишсизлар ва ярим ишсизлар сони қарийб 4,3 миллион кишини ташкил этди (Жанубий Корея ишчиларининг 36,6 фоизи).

XX асрнинг 60-йилларидан бошлаб, корейс иқтисодиёти жадал ривожланмоқда. 1980 йилларнинг бошларида мамлакат ҳукумати кенг миқёсли иқтисодий ислоҳотларни амалга оширди. Инфляцияни бартараф этиш мақсадида консерватив пул сиёсати ва қаттиқ молиявий чоралар қабул қилинди. 1980 йиллар охирида ички бозор иқтисодий ўсишнинг асоси бўлди. Аҳолининг тўлов қобилиятлилигининг юқорилаши ҳисобига машиналар ва бошқа қимматбаҳо буюмлар учун талаб ўсиши сезиларли даражада ошди. Натижада, ҳукуматнинг иқтисодий сиёсати аввал Корея маҳсулотларини экспорт қилишни ўзига мақсад қилиб қўйди ва бу бошқа давлатларга қарамликнинг пасайишига олиб келди. Айниқса, ўша йиллардан бошлаб хизмат кўрсатиш соҳаси жадал ривожланмоқда.

1990 йиллар Жанубий Корея жаҳон иқтисодиётига яқинлашиши ва аҳолининг даромадлари жадал ўсиши билан ажралиб турарди. 1997 йил октябрь ойида долларга нисбатан юаннинг кескин пасайиши бошланди. Ҳукумат томонидан қабул қилинган бир қатор чора-тадбирлар, жумладан, қатор иқтисодий ислоҳотлар Жанубий Кореяга жуда яқин орада инқироздан чиқиш имконини берди. 1999 йилда иқтисодий ўсиш 10 фоизни, 2000 йилда эса 9 фоизни ташкил этди.

Айни пайтда Жанубий Корея электроника, тўқимачилик, автомобилсозлик каби оғир истеъмол товарлари ишлаб чиқаришга юқори урғу бермоқда. 

Жанубий Корея иқтисодий сиёсати

skins.jpg

Пак Чонгҳи маъмурияти марказлаштирилган бошқарув иқтисодий тараққиётда муҳим роль ўйнаши кераклиги ҳақида қарор қабул қилди. Катта миқёсли миллатлаштириш амалга оширилди. Бутун банк тизими давлат назоратига ўтди. Шундай қилиб, қарз судхўрона фоиз тўловларидан деҳқонларни озод қилиш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархларининг барқарорлаштириш дастури қабул қилинди. Асосий тармоқлар — электроника, кемасозлик ва автомобилсозлик саноати деб эътироф этилди. Ҳукумат ҳар томонлама ушбу соҳаларда янги ишлаб чиқаришларни очишни рағбатлантирди. Ушбу чора-тадбирлар натижасида саноат ишлаб чиқариш ўсиши йилига 25 фоиз ва ўрта – 1970 йилда 45 фоизга ошди.

Корея уруши тугаганидан сўнг, ташқи ёрдам иқтисодий тикланиш учун энг муҳим манба бўлди. 1960 йиллардан бошлаб, мамлакатнинг иқтисодий дастури беш йиллик режаларга асосланди. Биринчи беш йиллик иқтисодий режа (1962-1966 йиллар) самарали саноатни қуриш йўлидаги дастлабки қадамларни ўз ичига олди. Электр, минерал ўғитлар, нефть-кимё, цемент саноати каби соҳаларни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилди. 

Молия-банк тизими

Bitcoin-South-Korea-640x337.jpg

Ялпи ички маҳсулот 1,583,03 млн. АҚШ доллари бўлиб, аҳоли жон бошига қарийб 30 минг АҚШ долларига тўғри келади. 

Жанубий Кореяда молиявий ташкилотларни уч асосий тоифага бўлиш мумкин. Марказий банк — Жанубий Кореянинг бундай замонавий молия тизими пойдевори 1950 йилда ташкил этилган ва суғурта компаниялари, венчур фондлари, индивидуал банк ва нодавлат банк муассасалари, банк тизимининг фаолиятини тартибга солувчи бир қатор норматив ҳужжатлар қабул қилинган.

ХХ асрнинг 60-йилларида ихтисослашган банклар ташкил этила бошланди. Кўпинча улар иқтисодиётнинг асосий тармоқларини қўллаб-қувватлаш учун тузилган . Корея банки ҳукуматга қарз беради. Корея Марказий банки орқали ўзининг кредит лаёқатини сақлаб қолишади.

Жанубий Кореяга инвестициялар Жанубий Кореянинг ташқи савдо ҳажми 2005 йилда ялпи ички маҳсулотга нисбатан 70 фоизни ташкил этди. Жанубий Корея ҳукумати мамлакатга хорижий инвестицияларни жалб этиш борасидаги саъй-ҳаракатларини амалга оширмоқда. 

Корея иқтисодиётидаги энг йирик инвесторлар – АҚШ, Япония ва Буюк Британия. Асосий мақсад – валюта бозорининг капитал либераллаштириш ва модернизация қилиш. 2002 йил апрель ойида ҳукумат янада жозибадор сармоявий муҳит яратиш мақсадида валюта бозорини ривожлантириш режаларини тақдим этди. 

Жанубий Корея саноат соҳаси

121108_kw_22.jpg
Автомобилсозлик. Жанубий Корея автомобилсозлик сектори иқтисодиётнинг энг муҳим тармоқларидан бири бўлиб, юқори ўсиш суръатларини кўрсатмоқда. Бу давлат ҳозирда дунёдаги бешинчи йирик автомобиль ишлаб чиқарувчи бўлиб, унинг улуши 5,4 фоизини ташкил этади.

Кемасозлик. Жанубий Корея кемасозлик саноати айни пайтда иқтисодиёти ривожланишида асосий тармоқлардан биридир. Мазкур давлат кемасозликда дунёдаги иккинчи йирик ишлаб чиқарувчига айланди. Комплекс ва қимматбаҳо кемалар — катта ҳажмли контейнерлар, нефть танкерлари, шунингдек, газ ташувчиларнинг улуши сезиларли даражада ўсди.

Машинасозлик. Машинасозлик иқтисодиётнинг бошқа тармоқларига қараганда кучлироқ бўлиб, 1997 йилги инқироздан азият чекди. Саноат маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва ички истеъмол қилиш 1998 йилда деярли икки баробарга қисқарди. Бу асосан кўплаб корхоналар инвестициялари ва банкротликнинг кескин камайиши ҳисобига юз берди. 

Economy_ru_3_01.jpg

Металлургия. Жанубий Кореянинг металлургия саноати 1997 йилги инқирозни нисбатан осон бўлиб, 1999 йилда аллақачон инқирозгача бўлган даражага етди. Хусусан, 2002 йилда пўлат ишлаб чиқариш 51,1 миллион тоннага этди.

Нефть-кимё саноати. Жанубий Корея нефть-кимё саноати (унинг ривожланиши ХХ асрнинг 70-йилларида бошланган) мамлакат иқтисодиётининг энг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. 1980 йиллар охиридан бошлаб нефть-кимё маҳсулотларига бўлган талаб мамлакатнинг ялпи миллий маҳсулотига нисбатан 1,5 баравар тезроқ ўсди.

05f43bf65090b9bd662f57ef359be426.jpgУчта йирик саноат мажмуаси – Улсан, Эчон ва Тесана шаҳарларида жойлашган. Улсан мажмуи йилига 1,130 минг тонна этиленни ишлаб чиқаришга қодир учта блокка эга. 2002 йилда саноат маҳсулотларини уч асосий турларини ишлаб чиқариш – синтетик смола, синтетик толалар ва синтетик каучук, 2001 йилда нисбатан 6,0 фоиз кўп – 16,902 тонна бўлди. 

Тўқимачилик саноати. Жанубий Корея тўқимачилик саноати экспортга йўналтирилган бўлиб, мамлакат ички талабнинг учдан бир қисмини импорт билан қоплайди, аммо маҳсулотнинг учдан икки қисми экспорт қилинади. Экспортнинг умумий ҳажмида тўқимачилик саноати маҳсулоти ҳажми 9,7 фоизни, савдо баланси эса 2001 йилда 11,2 миллиард долларни ташкил этди.

Тўқимачилик маҳсулотларини экспорт қилиш бўйича Жанубий Корея Хитой, Италия, Германия ва АҚШдан кейин дунёда бешинчи ўринда туради. 

1987 йилдан 2002 йилгача бўлган даврда бошқа мамлакатларнинг тўқимачилик саноатига тўғридан-тўғри инвестициялар ҳажми 110 баробар ошди. 

Энергетика. Жанубий Корея нисбатан кам минерал мамлакатдир. Унинг энергетик ресурслари кўмир, уран ва гидроэнергетика захираларини ўз ичига олади. Ўтган уч йил давомида мамлакатда энергия истеъмоли сезиларли даражада ошган. Энергиянинг асосий манбаи – нефть (2001 йилда жами энергиянинг 51 фоиз). Жанубий Корея дунёдаги олтинчи йирик истеъмолчи ва дунёда тўртинчи йирик 

нефть импортчиси саналади. 

Жанубий Корея компаниялари томонидан ишлаб чиқарилган телекоммуникация ускуналарига тўхталадиган бўлсак, асосан уяли алоқа телефонлари бўлиб, қолган сегментлар ҳам яхши ривожланган. 

imageproxy.jpg

Шундай қилиб, бу даврда ишлаб чиқариш ҳажмининг умумий пасайиши (18,2 миллиард 28,5 млрд.) қарийб $ 10 млрд, лекин 8,2 фоиз ортиш туфайли чиплар айрим турлари учун бораётган талаб 2002 йилда қайд этилди , хусусан, ДРАМ-хотира карталари билан таъминланган. Ўтган йили экспорт ҳажми 16,6 миллиард долларга этган, бу ўтган йилга нисбатан 16 фоизга кўп. 

Шу ўринда алоҳида таъкидлаш жоизки, дунёда газ, нефть, кўмир ва бошқа манбаларга бўлган талаб кун сайин ортмоқда. Бу, ўз навбатида, ушбу ресурслар захирасининг кескин камайиб кетишига олиб келаётир. Шунинг учун бутун башарият – эҳтиёж учун ишлатиладиган ресурсларнинг муқобилидан фойдаланишга ҳаракат қилмоқда. Шулардан бири тинчлик мақсадлари йўлида атом электр энергетикасини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ҳозирда жаҳоннинг 30 дан зиёд мамлакатида атом электр станцияларидан самарали фойдаланилмоқда. Бу мамлакат иқтисодиётига катта фойда келтириш билан бирга, табиий ресурслар тежалишига хизмат қилмоқда. 

Буни Жанубий Корея мисолида ҳам кўриш мумкин. Хусусан, мазкур давлатда 1978 йилда биринчи атом реактори ишга туширилган эди. Бундан кейин мамлакатда ядро энергетикаси жадал ривожлана бошлади. Ҳозирги кунда мамлакатда 16 та атом электр станцияси мавжуд. 2001 йилда ушбу корхоналар электр энергиясининг 39 фоизини ишлаб чиқарган.

Pervaya-AE`S-YUzhnoy-Korei-Kori.-Foto.jpg

Шу нуқтаи назардан, мамлакатимизда мутлақо янги соҳа бўлган атом энергетикасини барпо этиш бўйича кўрилаётган чора-тадбирлар Ўзбекистон иқтисодий салоҳиятини янада мустаҳкам қилишга қаратилгани билан ниҳоятда аҳамиятлидир. 

Қишлоқ хўжалиги

1392431813_north_korea.jpg

ХХ асрга қадар гуруч Жанубий Кореянинг асосий қишлоқ хўжалиги маҳсулоти бўлган, аммо бугунги кунда маҳсулот қатори сезиларли даражада кенгайди ва кўплаб мева-сабзавот, чорвачилик маҳсулотлари ва ўрмон маҳсулотлари киради.

Мамлакат фермаларининг қарийб 80 фоизи гуруч етиштиради. 

Ушбу мамлакатда чорвадорликдан тушадиган даромад иккинчи йирик қишлоқ хўжалиги сектори ҳисобланади. 2001 йилда қорамоллар сони 1 954 минг бошни ташкил этган, чўчқалар сони 8,7 миллион бошга, товуқлар сони эса 102 миллионга етди. ХХ аср охири – ХХI аср бошларида чорвачилик маҳсулотларини истеъмол қилиш мунтазам ўсиб борди. 2001 йилда мол гўшти истеъмоли 384,06 минг тоннага, чўчқа гўшти – 807,42 минг тонна, паррандалар – 350,3 минг тоннага етди.

Балиқчилик Жанубий Корея иқтисодиётининг муҳим қисмидир. Бу соҳада 140 мингга яқин киши меҳнат қилади. Мамлакатда 96 мингга яқин балиқчилик кемалари мавжуд. Жанубий Корея балиқ овлаш саноатининг асосий истеъмолчилари саналадиган Россия, Хитой, Япония ва Қўшма Штатлар – Жанубий Корея экспортининг 70 фоизини ташкил қилади. 

Жанубий Кореянинг ташқи иқтисодий алоқалари

109434a1dfd3ee3cd94ff9ce6dd9879c_XL.jpg

Ғарб давлатлари билан савдо алоқалари асосан АҚШ ва Европа Иттифоқи билан иқтисодий ҳамкорликни ўз ичига олади. Айни пайтда Жанубий Корея ва Европа Иттифоқи мамлакатлари ўртасида савдо-сотиқ битимлари имзоланган бўлиб, бу икки минтақа ўртасидаги савдо-сотиқнинг ўсишига ёрдам берди. Савдо ҳажми йилига 46 млрд. Еврога тенг бўлиб, ўн йил ичида икки бараварга ошди. Мамлакат, шунингдек, Эвропа Иттифоқи томонидан ташкиллаштирилган баъзи бир глобал лойиҳаларда, хусусан, Галилео ва ИТEР лойиҳаларида иштирок этади. Шарқий, асосан Шарқий Осиё мамлакатлари Жанубий Кореянинг асосий савдо ҳамкорлари ҳисобланади. Ушбу мамлакатлар билан умумий товар айирбошлашда учта мамлакат танланади: Хитой, Япония ва Саудия Арабистони, Жанубий Кореяга нефтни етказиб берувчи асосий таъминотчи ҳисобланади.

Нормамат Аллаёров,
иқтисод фанлари номзоди

8 876