ЎзА Ўзбек

15.12.2019 Чоп этиш версияси

78 ва 87 орасида

78 ва 87 орасида

Маҳмуд Саъдий хотираси ва Асил Рашидовнинг 90 йиллик юбилейига бағишланади

2017 йил 23 сентябрь, шанба. Соат 13:33. Асил Рашидов уйга қўнғироқ қилиб, “Эртароқ келақолинглар, Маҳмуд Саъдинов билан”, деб қолди. Бир неча кун олдин келишиб олганимиздек, бугун соат 15 да Асил аканикига бормоқчи эдик. “Ҳа, соат 3 га етиб борамиз олдингизга” - дедим. Шундан сўнг кийимларимни тезда алмаштириб, йўлга чиқдим. Чошгоҳ маҳалида Маҳмуд Саъдийга қўнғироқ қилиб, бугунги режамизни эслатгандим. 58-автобусда Вестминстр университетига яқинлашиб қолган паллада, соат 14:50 да Асил ака яна қўнғироқ қилиб, қаерга етиб келганимизни сўради. 5 дақиқада етиб боришимни айтдим. Республика болалар кутубхонаси яқинидаги бекатда автобусдан тушган заҳотим, соат 14:53 да устоз Маҳмуд Саъдийга қўнғироқ қилдим. Қўл телефонига тушолмадим. 14:55 да Асил аканинг кўп қаватли уйи олдига етиб борганимда, устоз подъезднинг эшигидан чиқиб келаётган экан. Салом-алик қилдик. Тартибга қатъий риоя қиладиган инсон бўлгани учун учрашувга кечикканимиздан жаҳли чиқаётганини сезиб турардим. “Қани Маҳмуд?” деб сўради. “Ҳозир кеб қолади”, дедим иккиланиб. “Қўнғироқ қил”, деди. Қўнғироқ қилдим, бироқ у “хизмат доирасидан ташқарида” эди. “Телефонига тушолмаяпман”, дедим. “Телефони ҳам ланж экан-да”, деди устоз.

Асил акага яқин орадаги ўриндиққа ўтириб туришини, мен Маҳмуд Саъдийни топиб келишимни, адашиб, бизни топа олмаётган бўлиши мумкинлигини айтдим. Асил ака ўриндиққа жойлашгач, Маъмуд Саъдий билан учрашиш учун белгиланган бекат атрофини кузатишга ошиқдим. Бу орада қўл телефонига қайта-қайта қўнғироқ қилавердим. Телефон аппаратимга қарасам, 13 марта қўнғироқ қилибман. 14-марта қўнғироқ қилганимда, соат 15:18 эди. Ниҳоят гўшакнинг нариги томонидан овоз келди: “Қаерда турибсан?” Мен турган жойимни айтдим. Айтган заҳоти устознинг ўзига ҳам кўзим тушди. Метронинг Амир Темур бекатидан чиқиб, “Ипотека банк” томондан келаётганди. Саломлашдик. “Асил аканинг жиғибийрони чиқиб, мени койиб берди, ҳозир сизни ҳам аяб ўтирмайди, тайёр туринг” - дедим. Устоз жилмайганча “Қани, кўрамиз” деб қўйди. Бирпасда Асил ака ўтирган ўриндиққа етиб келдик. Маҳмуд Саъдий салом бериб, қўлини узатди. Устоз ўтирган жойида бир оғиз ҳам гапирмай, қўлини тутди. Бир муддат жимликдан сўнг “Нега кечикиб юрибсиз?” деди Маҳмуд Саъдийга. Маҳмуд Саъдий ҳам бўш келмасдан “Сизнинг Ғайбулла Салом ҳақидаги китобингизни ўқиб тугатиб чиқдим. 2 бет қолганди”, деди вазиятни юмшатиш учун. Шундан сўнг Асил ака сал юмшади. Ҳол-аҳвол сўрашгач, Асил ака Маҳмуд Саъдийга “Асил Рашидов замондошлари нигоҳида” китобини акаси Шароф Рашидовнинг 100 йиллик юбилейи маросимлари ўтгандан сўнг тўлдириб, қайта нашрга бермоқчи эканини, тўлдириладиган китоб масаласида маслаҳатлашиш учун уни чақирганини айтди.

Шундан сўнг Асил ака Олой бозорининг асосий кириш эшиги томонга боришимиз кераклигини айтди. У жуда секин қадам ташлаётганди. “Менинг юришим шу. Таксига ўтира қолайлик”, деди сўнгра. Шу пайтда олдимизга бир “Нексия” келиб тўхтади. Ҳайдовчи семиз бир киши, ёнидаги ўғли бўлса керак. “Олой бозорининг асосий кириш эшиги рўпарасига”, дедим қанчага олиб боришини ҳам сўрамай. “Сиз орқага ўтасизми, манави кекса киши ўтирса бўларди олдинги ўриндиққа”, дегандим 13-14 ёшлардаги болага, у эшитмасликка олди. Маҳмуд Саъдий ва Асил Рашидов ўнг орқа эшикдан, мен югуриб бориб, орқа чап томондаги эшикдан машинага ўтирдик. Жойлашиб олганимиздан кейин ҳайдовчига 2000 сўм узатгандим, яна 1000 сўм беришимни сўради. Манзилимизгача бор-йўғи 400 ёки 500 метр масофа эканини айтиб ўтирмай, яна 1000 сўм бердим. Мен пулни узатаётган пайтда Асил ака чўнтагини ковлаётган эди. Ҳайдовчига пул берганимни кўриб, менга яна танбеҳ берди.

2 дақиқа ўтар-ўтмас манзилда тушиб қолдик. Асил ака бизни Олой бозори асосий кириш дарвозасига ёндош чап тарафдаги подвалда жойлашган суратхонага олиб тушди. У ерда учовимиз расмга тушдик. “Эсталикка-да, балки яхши чиқса, китобга ҳам киритамиз”, деди устоз. Суратга тушиб бўлганимиздан кейин Асил ака расмчига “ярим соатдан сўнг мана бу йигит келиб, суратимизни олиб кетади”, дея унга ҳар бир расм учун 2 мингдан жами 6000 сўмни берди.

Подвалдан кўтарилганимиздан сўнг устоз “Мана бу томонда яхши бир ўтирадиган жой бор, яқинда Жиззахдан 3-4 нафар қадрдонлар келганда ҳам шу ерда ўтиргандик”, дея йўл бошлади. Йўл-йўлакай Асил акадан: “Сиз Тошкентга биринчи бор келганда, акангиз Олой бозори яқинидаги Филкельштейн кўчасида яшашини айтгандингиз, ҳозир ўша кўчанинг номи нима бўлган”, деб сўрадим. “Ҳозир бориб ўтирадиган жойимизнинг орқа томонидаги кўча эди, номи нимага ўзгарганини билмайман”, деди устоз. Ҳар икки устоз секин-секин қадам ташлаб, ўзаро гурунглашиб борар, гоҳо йўлда тўхтаб олиб, яна давом этишарди. 10 дақиқалардан сўнг емакхонага етиб бордик. Олой бозорининг ўнг томонидаги бу кафе ўзбекона безакдаги, айвонли, ойнаванд эди. Ичкарига кириб, ўтирганимиздан сўнг бир йигит менюни олдимизга қўйди. “Танланглар, мен эса мампар айтаман”, деди Асил ака. Мен ҳам Маҳмуд Саъдий танлаган овқатни буюрдим.

Дастурхон атрофида ҳар икки устознинг гурунги авжига чиқди. “1960-йилларда курсдошим билан Жиззахдаги уйингизга борганман” деган гапдан сўнг Асил аканинг кўнгли янада ёришди. Учрашган маҳалдаги кечикканимиз туфайли тундлашган кайфиятларнинг яна пилиги кўтарилди.

Устозларнинг гурунги роса қизиди. Мен уларнинг 1960-йиллардан кейинги воқеалар, 1980-йиллардаги Рашидовлар оиласи учун қора булут соя солган даврлар ҳақидаги гурунгини маза қилиб эшитиб ўтирдим. Айниқса, Асил ака 1980-йиллар ўрталарида кўча-кўйда кўплаб эски танишлари уларни кўриб-кўрмасликка олиб кетиш ҳолатлари кунда-кунора учраб тургани, бироқ ўғли билан бир жойда музқаймоқ еб ўтирганида, Маҳмуд Саъдий уларнинг олдига келиб, ҳол-аҳвол сўрашиб ўтгани ҳақидаги хотираларни тилга олганида, Маҳмуд Саъдий ҳамиша, ҳар қайси замонда юзи бир, тили бир, дили бир инсон бўлиб яшаганини англадим.

Бу орада мен бориб, учаламиз тушган суратни олиб келдим.

Соат 18 га яқинлашиб қолганди. Официант йигит бир парча қоғозни олдимизга ташлаб кетди. Асил ака яна чўнтагини қармалади. Мен пластик карточкамни чиқариб, қўлимга ушлаб турдим. Буни кўрган Асил ака, “Манабу пулни ол-да, пластигингдан тўлайвер, яқинда жиззахлик танишларим келганда ҳам шундай қилувдик”, деб қўйди. Пластик карточкадаги пулни 5-10 фоиз “ҳақ” эвазига нақдлаштириб юрганим учун бу ҳолат ҳам мени қувонтирганди.

Ташқарига чиққанимиздан сўнг Асил ака “Ҳу анави бурчакда қовоқли сомса сотилади, ўшандан 6 та олиб кел. Мана бу томондан эса маккайи оламиз”, дея менга пул тутқазди. Мен бориб сомса олиб келдим. Пиширилган (қайнатилган) маккажўхори эса тугаб кетган экан.

“Уйга мана шу томондан пиёда ўтсак бўлади” деди Асил ака. Бу пайтда соат 18:09 бўлиб, биз Главпочтамтнинг чап томонидаги кўп қаватли уйларга яқинлашиб қолгандик. “Мана бу 4 та чинор Асил бобонинг чинори бўлади. 1970-йилларнинг бошида экканман” дея забардаст чинорларни кўрсатди устоз.

Подъездига яқинлашиб қолганимизда, “Уйга киринглар, яна бироз суҳбатлашамиз. Маҳмуджонга бир китоб ҳам бераман, фойдаланиш учун”, деб қолди. Лифтда 5-қаватга кўтарилдик. Асил аканинг хонадони эшигидаги “69” рақамини кўрган Маҳмуд Саъдий “Бизнинг автобуснинг рақами экан”, деб қўйди. Уйга Асил аканинг тартиб-таомили бўйича: туфлини ташқарида ечиб, ичкарига қўлда олиб кириб, шиппакни кийиб кирдик. Уй кутубхонасида икки устознинг гурунги авжига чиқди. Чингиз Айтматовнинг китоблари юзасидан фикр алмашишди. Мен эса бу жараёнларни қўл телефонимга суратга олиб, у ердаги бошқа суратларга бир-бир қараб чиқдим.

Бирпасдан сўнг ошхонага ўтдик. Гурунг ўша ерда давом этди.

Соат 20 га яқинлашганда Асил ака “Чарчадим. Энди сизларга рухсат” деди. Ҳамиша рўй-рост гапирадиган одамнинг бу гапи ҳеч кимни оғринтиргани йўқ. Устоз билан хайрлашиб, пастга тушганимиздан сўнг, ҳар доимгидек 5-қаватга кўз югуртирдим. Асил ака доимгидек қўл силкиб турарди.

Бекат томон юрарканмиз, Маҳмуд Саъдийга “Асил ака койиганида, кўнглингизга олмадингизми”, деб сўрадим. Устоз жилмайганча: “1965 йилдан бери ишлайман. Шу пайтгача, 52 йилдан буён ҳеч қаерга деярли ўз вақтида бормаганман. Эркин одамман, Асил ака ўзгартира олармиди бу туришимни” деди.

Маҳмуд Саъдийни танийдиган каттаю кичик уни айнан шу “камчилиги” билан қадрларди, ардоқларди...

Мен устозга “Асил ака ҳақидаги мақолани “Асил ака тартибга қатъий риоя қиладиган одам. Мен эса тескариси” деб бошланг” дедим. У киши эса “Йўқ, мен эркин одамман” деб бошлайман, деди. Кулишганча хайр-хўшлашиб, Маҳмуд Саъдий Амир Темур метроси бекати томон, мен Сергелига кетадиган 58-автобус бекати тарафга йўналдик.

Дарвоқе, сарлавҳани нега “78 ва 87 орасида” деб номлаганимни қисқача изоҳлаб берай. Маҳмуд Саъдий айни пайтда 78 ёшда бўлса, Асил Рашидов 87 ёшда. Мен эса, уларнинг орасида. Устозларнинг изини берсин!

PS: Айтганча, жорий йил июль ойида 80 ёшини нишонлаган устозим Маҳмуд Саъдий ҳаётдан кўз юмганига бугун 20 кун бўлди. Яна бир устозим Асил Рашидов 18 кундан сўнг — 2020 йил 1 январь куни қутлуғ 90 ёшини нишонлайди. Устознинг умри узоқ бўлсин!

Асил Рашидовнинг ҳаёти ва фаолияти ҳақидаги китоб 2018 йилда тўлдирилган ҳолатда қайта чоп этилди. Унга менинг устоз билан қилган суҳбатим ҳам киритилди. Маҳмуд Саъдийнинг эса... Асил Рашидов ҳақидаги мақоласи ёзилгунча, китоб нашр қилиниб бўлганди... Маҳмуд Саъдий ўзининг кўнгли тўлмагунича бирор бир мақолани ҳеч қачон айтилган муддатда ёзган эмас. Бу ҳам устознинг ўзига хос хислатларидан эди. Маҳмуд Саъдийнинг охирати обод бўлсин!

Шерали КАРВОНЛИ,

халқ таълими аълочиси


6 124
ЎзА